ارمغان لجن کش‌ها برای رودخانه آجی‌چای

این رودخانه که مهم‌ترین رود دشت تبریز محسوب می‌شود، در 10 کیلومتری شمال تبریز واقع شده و از ارتفاعات جنوب و جنوب غربی سبلان، بزقوش، قوش داغ و قره داغ سرچشمه گرفته و پس از جاری شدن از دره‌های کوه عینالی (سرخاب) به دریاچه ارومیه سرازیر می‌شود.

فریدون آرمان‌فر، کارشناس ارشد محیط‌زیست و آب درخصوص منابع آلاینده این رودخانه معتقد است: منابع آلاینده این رودخانه مشتمل بر 2 عامل طبیعی (ورود گرد و غبار به حوزه آبریز تلخه‌رود) و مصنوعی شامل ورود انواع فاضلاب و زباله‌های شهری، فاضلاب‌های صنعتی، پساب‌های کشاورزی و از همه مهم‌تر لجن‌های واریزی لجن‌کش‌ها به آجی‌چای است که علاوه بر ایجاد بحران زیست‌محیطی، سلامت اهالی و شهروندان منطقه را به خطر انداخته است. طوری که روزانه 400 لجن‌کش حدود 2000 مترمکعب فاضلاب خام را از صنایع و منازل به آجی‌چای واریز می‌کند.

وی سرازیرشدن شیرابه زباله‌های بخش‌هایی از شهر تبریز به تلخه‌رود را یکی از خطرناک‌ترین انواع فاضلاب‌های شهری این رودخانه دانست و گفت: این زباله‌ها با تولید 5 لیتر شیرابه در ثانیه سهم بسیار زیادی در آلوده‌کردن رودخانه آجی‌چای ایفا می‌کنند. به گو نه ای که هر مترمکعب از این شیرابه‌ها می‌تواند 2500 مترمکعب از آب را آلوده و غیرقابل استفاده برای شرب بکند.

علیپور کارشناس ارشد محیط‌زیست نیز معضلات زیست‌محیطی رودخانه آجی‌چای را در نبود زیرساخت‌های مدیریت کامل فاضلاب‌های شهر تبریز ذکر کرد و گفت: ازجمله نبود زیرساخت‌های مدیریتی می‌توان به دفع فاضلاب‌های منطقه خلیل‌آباد به صورت خام به رودخانه آجی‌چای اشاره کرد.این کارشناس هم نقش لجن‌کش‌های فاضلاب‌های خانگی را در ایجاد آلودگی آجی‌چای بسیار موثر دانست و گفت: به دلیل نبود سیستم تصفیه فاضلاب شهری برای کل شهر تبریز این فاضلاب توسط ماشین‌های لجن‌کشی به اطراف رودخانه هدایت شده و آنجا تخلیه می‌شوند. وی افزود: هم‌اکنون حدود 35 درصد فاضلاب‌های شهری تبریز توسط تصفیه‌خانه پوشش داده می‌شود و بقیه چه به صورت مستقیم و چه غیرمستقیم به رودخانه آجی‌چای ریخته می‌شود.

این در حالی است که رضا پوررجب، مدیرعامل آب و فاضلاب شهری کلانشهر تبریز در این خصوص معتقد است: هم‌اکنون بیش از 53 درصد فاضلاب‌های شهری تبریز تصفیه می‌شود و در صورت تخصیص اعتبار لازم و برنامه‌ریزی صحیح تا پایان برنامه پنجم توسعه این میزان به 85 درصد خواهد رسید.وی درخصوص وضعیت ساماندهی رودخانه آجی‌چای گفت: طبق برنامه قبلی، طرح تخلیه فاضلاب‌های منطقه ارم به تصفیه‌خانه تبریز به اتمام رسیده و اکنون این منطقه نقش آلاینده رودخانه آجی‌چای را ندارد.

پوررجب افزود: از دیگر آلاینده‌های این رودخانه ورود فاضلاب‌های منطقه خلیل‌آباد به آجی‌چای است. به منظور حل این معضل شرکت آب و فاضلاب در آینده‌ای نه‌چندان دور و با صرف هزینه‌ای بالغ بر 2 میلیارد و 200 میلیون تومان فاضلاب‌های منطقه خلیل‌آباد را به تصفیه‌خانه تبریز هدایت خواهد کرد.علیپور، کارشناس اداره کل محیط‌زیست هم بخش دیگری از آلودگی‌های رودخانه آجی‌چای را مربوط به فاضلاب‌های برخی صنایع آلاینده دانست و گفت: بر همین اساس اداره کل حفاظت محیط‌زیست اقداماتی را برای کاهش آلاینده‌های تاثیرگذار رودخانه آجی‌چای شروع کرده که می‌توان به راه‌اندازی و استانداردسازی فاضلاب کشتارگاه تبریز که قبلا به صورت خام به آجی‌چای هدایت می‌شد، شروع عملیات اجرایی احداث تصفیه‌خانه کارخانه ایران مایه، شروع ساماندهی تصفیه‌خانه‌های چرمشهر و راه‌اندازی 23 واحد بازیافت کروم در منطقه چرمشهر و پایش مداوم تصفیه‌خانه‌های پتروشیمی اشاره کرد.

آرمان‌فر، کارشناس ارشد محیط زیست و آب به فعالیت واحدهای صنعتی در منطقه غرب تبریز و تولید پسماندهای بسیار خطرناک و سنگین مانند جیوه، کارنیوم و سرب توسط این واحدها اشاره کرد و گفت: فاضلاب‌ها و پساب‌های تولیدشده از واحدهای صنعتی غرب تبریز بعد از واردشدن به تلخه‌رود باعث آلودگی زیست‌محیطی این رودخانه شده و پس از این‌که در کنار لجن‌ها انباشته می‌شوند بوی تعفن ایجاد می‌کنند.

آرمان‌فر، تاثیر منابع آلوده‌کننده کشاورزی بر این رودخانه به دلیل استفاده کشاورزان از حشره‌کش‌ها، آفت‌کش‌ها، کودها و سموم را بسیار کمرنگ دانست و افزود: سهم چنین فاضلاب‌هایی در آلایندگی تلخه‌رود بسیار کم است و حتی می‌توان از آن صرف‌نظر کرد.

اما نادیا اسماعیل‌زاده، کارشناس ارشد مهندسی محیط‌زیست درخصوص تاثیر آلودگی آجی‌چای بر مصرف کشاورزان نظر دیگری دارد. وی معتقد است در سال‌های اخیر استفاده از آب‌های آلوده این رودخانه برای آبیاری سبزی و صیفی‌جات باعث بروز خطرات جانی بسیار زیادی برای اهالی و نیز شهروندان تبریزی شده است.

با توجه به این که رودخانه آجی‌چای در نهایت با همه محتویاتش به دریاچه ارومیه می‌ریزد لذا تاثیر آلایندگی این رودخانه بر دریاچه ارومیه حتمی است.آرمان‌فر در این خصوص معتقد است: اگرچه ظاهرا در زمان‌های کم‌آبی، تلخه‌رود به دریاچه ارومیه نمی‌رسد، اما با هدایت‌شدن تمام پساب‌ها و فاضلاب‌های زیرقشری آلوده به دریاچه ارومیه می‌توان خطراتی مانند به هم خوردن سیستم اکولوژیکی این دریاچه و از بین‌رفتن تنها موجود زنده آن به نام آرتمیا را شاهد بود.

به گفته وی، ورود فاضلاب‌ها و پساب‌ها به تلخه‌رود نه‌تنها باعث آلوده‌شدن سفره‌های آب زیرزمینی شده و این محتویات در نهایت به دریاچه ارومیه سرازیر می‌شود، بلکه می‌تواند باعث ایجاد پیامد خطرناک دیگری همچون از بین‌رفتن پدیده لجن‌درمانی شود چرا که فلزات سنگین راه یافته به دریاچه ارومیه از طریق تلخه‌رود، بحث لجن درمانی را عملا از بین می‌برد.

سعیده دلال علیپور ‌/‌ جام‌جم تبریز