کفه‌های ‌نامتوازن ‌ترازوی ‌گردشگری

جهانگردی، علاوه بر تعامل‌های فرهنگی و سبک زندگی، یک صنعت و کسب و کار محسوب می‌شود و دقیقاً با نگاه کسب و کار باید به آن نگریست. بارها و بارها خوانده‌ایم که براساس آمارهای جهانی ایران چه به جهت جاذبه‌های طبیعی و چه به جهت جاذبه‌های فرهنگی از پتانسیل بالایی برخوردار است. اما پرسش اساسی این است که چه سهمی از این صنعت سبز نصیب کشور ما شده است و می‌شود؟

سفرهای نوروزی همواره به عنوان یک نقطه‌عطف مورد توجه قرار می‌گیرد، چرا که در این دوره زمانی بیشتر خانواده‌ها متناسب با توانمندی‌ها و علاقه‌مندی‌های‌شان سفر می‌کنند و طبیعی است که باتوجه به ورود کالایی به نام «سفر» در سبد خانواده‌ها، باید روند کمّی مسافرت‌های نوروزی سالانه افزایش پیدا کند. اما چالشی که هم‌اکنون با آن روبه‌رو هستیم، این است که سهم ما از خروج مسافران از کشور و ورود جهانگردان خارجی به داخل کشور چه میزان است؟ تاکنون در ارتباط با آمار خروجی مسافران در ایام نوروز آمار دقیقی از سوی مسوولان ارائه نشده است. به نظر می‌رسد مهم‌ترین دلیل هم این است که نگاه متولیان سفر در کشور، بیش از آن‌که به نگاه‌های بین‌المللی و تعامل با دنیا معطوف باشد، به موضوع ایرانگردی آن‌ هم با رویکرد توجه به مسافرت شهروندان داخلی شکل گرفته است.

و درست به همین دلیل است که توجه‌ها کمتر به سمت عدم‌توازن مسافرین خروجی و ورودی معطوف می‌شود؛ غافل از این‌که در پس این بی‌توجهی 2آسیب و 2 تهدید مهم در کمین نشسته است. نخست این‌که یک فرصت بسیار عالی برای کسب درآمد از طریق جهانگردان خارجی در حال از بین رفتن است. به عنوان نمونه میدان امام اصفهان و مغازه‌های صنایع‌دستی پیرامون آن، نمادی هر چند کوچک و مختصر از رواج کسب و کار صنعت جهانگردی است که بیش از هر چیز بر مبنای جهانگردان خارجی شکل گرفته است و تداوم می‌یابد که متاسفانه در سال‌های اخیر این صنعتگران هم از تعداد کم مسافران ورودی شکایت دارند و هم واردات صنایع‌دستی چینی آنها را با بحران روبه‌رو کرده است و به این ترتیب ایشان در مرز بودن یا نبودن قرار گرفته‌اند.

اما تهدید دوم این است که با خروج مسافر از کشور، مبلغ معتنابهی ارز از کشور خارج می‌شود. دلارهایی که نوروز امسال هتلداران ارمنستانی را شاد کرد و پول‌هایی که هر نوروز در جاهایی مثل دبی هزینه می‌شوند، منابعی هستند که می‌توانسته‌اند به جهانگردی در داخل کشور رونق بخشند. لازم به تاکید است که داشتن رقم بالای مسافرت‌های خارجی، در ذات خود نقطه‌ضعف محسوب نمی‌شود، آنچه که هم‌اکنون سبب شکل‌گیری این بحران شده ضعف در تعداد جذب مسافرین ورودی به کشور است. به عنوان مثال اگر با نگاه مدیریت استراتژیک بخواهیم شرایط محیطی خود را تجزیه و تحلیل کنیم، هم‌اکنون «نوروز» به عنوان میراث معنوی کشورهای فارسی‌زبان و با محوریت ایران به ثبت رسیده است، این موقعیت خاصی است تا با فراهم آمدن شرایط مناسب، مسافران خارجی در کشور حضور پیدا کنند و به این ترتیب علاوه بر رونق کسب و کار داخلی، آنها با فرهنگ و آداب و رسوم کشورمان نیز آشنا شوند، اما متاسفانه در عمل پررونق بودن تور آنتالیا و تایلند و... در این ایام بیانگر این است که نه‌تنها از ایجاد ارزش افزوده در این حوزه بازمانده‌ایم، بلکه در معرض بحران‌های جدید که بیشتر نیز از جنس فرهنگی است قرار گرفته‌ایم، البته شرایط موجود قابل اصلاح است، هنوز زمان هست تا بتوانیم با تقویت زیرساخت‌های گردشگری شرایط را برای جذب بیشتر مسافر فراهم کنیم، هنوز می‌توانیم با تدوین حقوق و منشور مسافر در چارچوب قانون، اختیارات مسافران را تبیین کنیم، آنها را پاس بداریم و شرایط تفریح سالم را برای خانواده‌های ایرانی فراهم آوریم و بدانیم که بی‌توجهی به این اصول می‌تواند در کنار بحران‌های اقتصادی، بحران‌های جدی فرهنگی ایجاد کند.

صنعت ایرانی، چند نقطه‌ضعف خاص دارد که به‌‌رغم متفاوت‌بودن جنس صنعت جهانگردی متاسفانه این صنعت نیز به آن مبتلاست. این ضعف چیزی نیست جز بالابودن بهای تمام‌شده کالا که توان رقابت را از فضای کسب و کار سلب کرده است.

بگذارید این موضوع را با یک مثال به صورت دقیق‌تری مورد بررسی قرار دهیم. در همین ایام نوروز در حالی‌که مسافران با رقمی حدود 500 هزار تومان (و البته کمتر) می‌توانستند مقاصد گردشگری مانند ترکیه یا ارمنستان یا آذربایجان را انتخاب کنند، قیمت برخی تورهای با امکانات کامل کیش به 900 هزار تومان نیز رسید. حال شما به عامل هزینه، عامل جذابیت ظاهری، کلاس سفر به خارج از کشور و بازدید از یک مقصد جدید را نیز اضافه کنید، آن‌گاه درمی‌یابید که طبیعی است مسافران، بویژه مسافرانی که سطح درآمد آنها می‌تواند در بازار گردشگری رونق ایجاد کند، مقاصد خارجی را انتخاب کنند. از دیدگاه اقتصادی، مهم‌ترین دلیل بالابودن بهای تورهای داخلی، به نبود ظرفیت‌های لازم برای مسافرت برمی‌گردد و همین عامل دور باطل پایین‌بودن تعداد مسافران را تشدید می‌کند و خود این عامل مجدداً منجر به بالارفتن بهای تمام شده سفر و تورهای مسافرتی می‌شود و مهم‌ترین راهکار برای حل این مشکل همان تقویت زیرساخت‌های گردشگری چه در حوزه حمل و نقل و چه در بخش پذیرایی و امکانات اقامتی و تفریحی است.

موضوع خروج تعداد زیاد مسافران از کشور چندسالی است که خود را نشان داده، اما هنوز به مرز بحران نرسیده است، هنوز با تدبیرهای مناسب می‌توان شرایط را تغییر داد، اما بدیهی است که هرقدر نسبت به این موضوع بی‌تفاوت باشیم با همان سرعت ابعاد مشکل گسترش پیدا خواهد کرد.

از سوی دیگر نباید از نظر دور داشته باشیم که مسافرت به خارج از کشور، اقدام بدی نیست اما در کنار این تعداد خروج از کشور باید ورودی جهانگردان به کشور افزایش پیدا کند. به عنوان یک پرسش خیلی ساده می‌توان چنین طرح کرد که آیا به تعداد مسافران ایرانی که امسال به ارمنستان و ترکیه و حتی مقاصد گردشگری زیارتی مانند سوریه سفر کرده‌اند، شهروندان این کشورها به ایران سفر داشته‌اند؟ و اگر چنین اتفاقی رخ دهد واقعاً صنعت جهانگردی ما با چه تحولی روبه‌رو خواهد شد؟‌

اتخاذ راهکارهای پیشگیرانه برای حل مشکل نباید معطوف به تصمیم‌گیری‌های سلبی باشد. به عنوان نمونه محدودکردن مسافرت‌های خارجی شهروندان نه‌تنها نمی‌تواند مشکل را حل کند، بلکه بر ابعاد مشکل می‌افزاید، مهم این است که بتوانیم در بعد داخلی شرایط سفر بهتر را برای مسافران داخلی خودمان فراهم آوریم و در کنار آن شرایط مسافرت مسافران خارجی را فراهم کنیم؛ حتی در مرحله نخست نیازی نیست که افق‌های خیلی دوری برای خودمان تعریف کنیم، بلکه جذب مسافر از کشورهای منطقه گام نخستی است که می‌تواند ما را از ورود به این ورطه خطرناک رهایی بخشد.

خوب است مسوولان به این نکته توجه داشته باشند که جهانگردی به عنوان یک صنعت سبز می‌تواند اشتغال پایدار در کشور ایجاد کند، همان‌گونه که در سایر کشورهای اسلامی هم انجام شده است، کشورهایی مانند مالزی، مصر. جهانگردی نیز درست مثل یک بازار کسب و کار است، اگر درست از آن استفاده کنیم، می‌تواند ارزآوری داشته باشد و اگر به آن بی‌توجه باشیم سبب خروج ارز از کشور خواهد شد. خوب است که زودتر چاره‌ای بیندیشیم، بازار مسافرت‌های تابستانی در پیش است و در صورت عدم تمهید راهکارهای مناسب این بازار نیز می‌تواند جای این‌که در خدمت رونق گردشگری داخلی قرار گیرد، باعث خروج ارز از کشور شود.

مریم چهاربالش