اگر پروانه‌های زاگرس منقرض شوند...

تاکنون حدود 190 گونه پروانه در زاگرس شناسایی شده که از این تعداد حدود 150 گونه در زاگرس مرکزی یافت می‌شوند و حدود 31 گونه بومی و ایران در منطقه زاگرس هستند اما متأسفانه به علت تخریب‌های گسترده در سطح منطقه جمعیت بسیاری از این‌گونه‌ها به خطر افتاده است.

از مهم‌ترین تهدیدات برای پروانه‌های منطقه، می‌توان به چرای بی‌رویه دام‌های محلی، توسعه مزارع کشاورزی و باغات و افزایش مصرف سموم و کودهای شیمیایی، توسعه شهرنشینی، سدسازی، آلاینده‌ها، ساخت صدها کیلومتر جاده و خطوط انتقال نیرو، قطع درختان جنگلی و آتش‌سوزی اشاره کرد. در واقع همه این عوامل دست به دست هم به نابودی اکوسیستم‌های با ارزش کوهستانی زاگرس که در جهان منحصربه‌فرد است، کمک می‌کنند این در حالی است که بیشتر گونه‌های بومی پروانه‌های زاگرس در ارتفاعی معادل 2500 تا 4000 متر زندگی می‌کنند که این مساله نشان می‌دهد در این کمربند ارتفاعی شرایط بهتری وجود دارد هر چند که این ارتفاعات نیز از آسیب‌ها مصون نمانده‌اند.

این در شرایطی است که تقریبا در کمتر نقطه‌ای از این منطقه کوهستانی امروزه شاهد دست نخوردگی پوشش گیاهی و جانوری هستیم. تنها شاید در شیب‌های بسیار تند صخره‌ای و حوزه‌های امن داخل مناطق حفاظت‌شده توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست شاهد این مساله باشیم که این خود تنها درصد بسیار کوچکی از سطح زاگرس میانی را در بر می‌گیرد.

به همین خاطر امروز بسیاری از جمعیت‌های پروانه‌های بومی در زاگرس نابود شده یا تحت فشار بالای عوامل خارجی بر اکوسیستم زندگی می‌کنند. برای مثال گونه اندمیک stempfferi Polyommatus که زمانی برای اولین بار در سال 1938 در ارتفاعات بالای 3000 متر شمال شیراز کشف شد، امروزه دیگر به علت چرای بی‌رویه دام‌ها دیده نمی‌شود. سال‌ها بعد یعنی حدود سال 2002 میلادی جمعیت‌های جدیدی از گونه مزبور توسط پاول اسکالا ـ پروانه‌شناس چک ـ در ارتفاعات بالاتر زاگرس میانی کشف شد و به ثبت رسید که حداقل نگرانی ناشی از انقراض‌گونه فوق را کاهش داده ولی با این وجود با گذشت زمان دوباره این نگرانی وجود دارد که جمعیت‌های بازمانده نیز روز به روز به سوی ارتفاعات عقب نشینی کرده و نهایتا منقرض شوند.

در شرایط کنونی آنچه باعث تاسف است این که در بازدیدهای میدانی از ارتفاعات میانی زاگرس عامل چرای بی‌رویه کاملا مشهود است به طوری که دیدن گله‌های چند 10تایی در ارتفاعات بالای 3500 متر امری عادی به نظر می‌رسد و همین امر می‌تواند باعث از بین رفتن گل‌ها و گیاهان منطقه و نابودی جمعیت پروانه‌ها شود.

علیرضا نادری (کارشناس موزه تاریخ طبیعی)  
جام جم