انواع بازی‌ها در مسابقات تلویزیونی

سرگرمی‌ها و بازی‌ها برپایه لذت استوارند. برخی مصادیق و نمونه‌های کسب لذت درخصوص بازی و مسابقه را این موارد عنوان کرده‌اند: لذت فرار از کار روزانه، لذت بازگشت به دورانی بی‌دغدغه که در آن، باخت موجب تخریب نمی‌شود و گاهی لذت از همکاری با عده‌ای که واقعا در موفقیت همدیگر تلاش می‌کنند، زیرا موفقیت آنها عمیقا به هم گره خورده است. همچنین لذت از رقابت سخت با گروه‌های دیگر، خود را نشان دادن، برنده ‌شدن و ...

اما انگیزه‌ دوم یعنی رقابت و برنده شدن؛ اگرچه رقابت خود زیرمجموعه‌ لذت است، اما به دلیل اهمیت ویژه‌ای که در بازی‌ و مسابقه بویژه مسابقه‌ تلویزیونی دارد، شایسته است به طور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد. درباره‌ رقابت نوشته‌اند: رقابت و برنده‌شدن از خصوصیات غریزی انسان است که خود ریشه در فطرت تکامل‌جویی و رشد او دارد؛ این‌که انسان دوست دارد در صحنه‌های مختلف زندگی از دیگران جلو بیفتد و سبقت بگیرد. این نکته از انگیزه‌های اصلی در بازی‌ها و مسابقات است که می‌تواند موجب تثبیت هویت باشد.

رقابت درواقع، شکل تعدیل‌یافته‌ ستیزه‌جویی است یا این که بهتر بگوییم: ستیزه‌جویی شکل نامتعادل رقابت است. برخی محققان بر این باورند که «این میل به پیروزی در همه موجودات وجود دارد و لازمه موفقیت آنها در تنازع بقاست. ارضای این غریزه را می‌توان به جای کسب پیروزی از راه خشونت، از طریق بازی‌های آرام به‌دست آورد.»

مسابقه‌ تلویزیونی در شکل درست و ارزشمند آن، از 2 عامل لذت و رقابت استفاده می‌کند تا منظوری تربیتی یا علمی و فرهنگی را به مخاطب خود انتقال بدهد. تخلیه‌ هیجان به تنهایی دلیل قانع‌کننده‌ای برای اقدام به تولید و پخش مسابقات تلویزیونی نیست، چراکه اساسا هر اثر رسانه‌ای خواه‌ناخواه دارای بار محتوایی مثبت یا منفی است. این موضوع که برنامه‌ای سرگرم‌کننده به لحاظ ارزشی حالتی خنثی دارد، حقیقتا ادعایی بیش نیست. حتی این‌که برنامه‌ای جز سرگرمی چیز دیگری نباشد همین خود به شکلی ضمنی دربردارنده‌ این مضمون است که اصالت با سرگرمی است و لازم نیست انسان از اوقات فراغت خود بهره‌ مفید و سودمند ببرد و برنامه‌ریزی آگاهانه‌ای برای آن داشته باشد.

روشن است که این نوع نگرش، آثار مخربی را برای اجتماع به دنبال خواهد داشت. به‌واقع تخلیه هیجانی زمانی ارزشمند و مفید است که مقدمه‌ای باشد برای این‌که وجود انسان پذیرای ارزش‌ها شود نه این‌که بهانه‌ای باشد برای فرار از آگاهی یا فراموش‌کردن مسوولیت‌ فردی و اجتماعی. مسابقات تلویزیونی نباید وسیله‌ای برای تخدیر مخاطب رسانه باشد.

اما بپردازیم به بحث اصلی، یعنی انواع مسابقات تلویزیونی. مسابقه تلویزیونی از نظر نوع بازی به این موارد قابل تقسیم است: معلوماتی، هم‌شناختی، هوشی، شانسی، نمایشی، ورزشی و بدنی، جستجویی و ترکیبی. هر یک از این موارد هشتگانه نیازمند توضیح و تفصیل جداگانه است. ما در اینجا با محوریت کتاب «مسابقات تلویزیونی» بهمن نامور مطلق، خلاصه‌ای از آنچه را که محققان رسانه در این خصوص بیان کرده‌اند، نقل می‌کنیم.

1 ـ معلوماتی (اطلاعاتی): ‌متداول‌ترین مسابقات در تلویزیون‌های تمام کشورها مسابقاتی است که از آنها با عنوان معلوماتی یا اطلاعاتی یاد می‌شود. این بازی‌ها و مسابقات به دلیل طبیعتی که دارند، بیشتر مورد توجه شبکه‌های آموزشی و فرهنگی هستند.

مسابقات معلوماتی/ اطلاعاتی به 2 بخش کلی قابل تقسیم هستند:

الف) پرسش و پاسخ: این نوع مسابقات معمولا با پرسش و پاسخ همراه بوده و اغلب در استودیو و مکان‌های بسته اجرا می‌شوند و بخش گسترده‌ای از بازی‌ها و مسابقات تلویزیونی را به خود اختصاص می‌دهند. موضوعات مورد بحث می‌توانند عمومی یا تخصصی باشند و تخصصی‌ها نیز می‌توانند رسته‌ها یا مقاطع مختلفی داشته باشند.

ب) دیداری و شنیداری: بازی‌های اطلاعاتی و معلوماتی به شکل پرسش و پاسخ آن خلاصه نمی‌شود بلکه می‌تواند شکل‌های دیگری نیز ـ مانند دیداری و شنیداری ـ داشته باشد. یعنی می‌توان با تصویرهایی از تابلوهای نقاشی، مناظر طبیعی، مناظر شهری، عکس افراد و... شناخت شرکت‌کنندگان را مورد سنجش قرار داد یا از منابع صوتی استفاده کرد، مثلا از میزان شناخت افراد از قطعات موسیقی کلاسیک، موسیقی‌ ترانه‌ها یا صدای خوانندگان برای بازی بهره گرفت. این مورد بخصوص قابلیت زیادی برای استفاده در مسابقات رادیویی دارد. همچنین می‌توان از فیلم‌های مستند یا سینمایی ـ که شکل ترکیبی یا تکمیلی اشکال بالا هستند ـ برای شناخت معلوماتی شرکت‌کنندگان استفاده کرد.

2 ـ هم‌شناختی: یکی از انواع بازی‌ها ـ که به نوع پیشین (اطلاعاتی) شباهت دارد ـ هم‌شناختی است. در این نوع بازی‌ها، میزان شناخت افراد از یکدیگر مورد سنجش قرار می‌گیرد. بویژه میزان شناخت زن و شوهر از یکدیگر که دارای جذابیت بیشتری است، اما می‌توان با اعضای دیگر خانواده (پسر و پدر، مادر و فرزندان و...) یا دوستان و همکاران نیز این بازی را انجام داد.

3 ـ هوشی ـ حافظه‌ای: نوعی دیگر از بازی‌ها بر هوش و حافظه افراد تکیه دارد که آنها را بازی‌های هوشی و حافظه‌ای نامیده‌اند. در این بازی‌ها به‌عنوان مثال شرکت‌کنندگان باید معماهایی را که از سوی مجری طرح می‌شود، حل کنند. در مواردی دیگر، سرعت ذهنی افراد نقش اصلی را در پیشی‌گرفتن از سایر رقبا به عهده دارد، چراکه پرسش‌ها زیاد سخت نیستند. در اینجا آنچه اهمیت دارد سریع پاسخ دادن است. نوع دیگر نشان دادن فیلم کوتاه یا نقل داستان است و بر آن اساس طرح سوالاتی که شرکت‌کنندگان باید به آنها پاسخ دهند. میزان موفقیت، بستگی به میزان تمرکز حواس، درک صحیح و قدرت حافظه شرکت‌کنندگان دارد.

4 ـ شانسی: از مهم‌ترین عوامل بازی‌ها و مسابقات، شانس است و از دیرباز بین بازی و شانس ارتباط تنگاتنگی وجود داشته است. به همین دلیل در تعداد زیادی از مسابقات یا قسمت‌های عمده‌ای از آنها به این نوع خاص پرداخته می‌شود. این مسابقات بیشتر در استودیو برگزار می‌شوند و برخی از آنها جزو پربیننده‌ترین مسابقات، بلکه پربیننده‌ترین برنامه‌های تلویزیونی هستند، به‌طوری که توانسته‌اند بعضا دوسوم کل بینندگان را به خود اختصاص دهند که خود رکوردی ارزشمند برای آن شبکه بوده است.

5 ـ نمایشی: برخی از مسابقات بر پایه اجرای یک نمایش هنری یا شغلی استوارند. در تعدادی از آنها از شرکت‌کنندگان می‌خواهند که با هنرنمایی نظر هیات داوری را جلب کرده و از دیگران پیشی بگیرند. این مسابقات می‌تواند برگزاری نمایش تئاتری برای رساندن یک معما، تقلید از یک خواننده یا هنرپیشه یا انجام دادن کارهای گوناگون هنری به‌جای طرح مستقیم پرسش باشد.

6 ـ ورزشی و بدنی: تعدادی از بازی‌ها و مسابقات بر فعالیت‌های بدنی و رقابت جسمی بنا شده‌اند. این مسابقات با گروه سنی جوانان ارتباط بیشتری دارند. در ضمن به طور معمول این مسابقات در فضای باز اجرا می‌شوند. از گیراترین مسابقات تلویزیونی همین مسابقات میدانی و بدنی است که با مقاومت و پایداری جسمی سر و کار دارد. در برخی موارد شرکت‌کنندگان در 2 گروه مختلف به رقابت می‌پردازند و در موارد دیگر یک گروه باید در مدت زمانی مشخص آنچه را که لازم است به‌نحو عالی انجام دهد تا برنده مسابقه باشد. همچنین مسابقه ورزشی می‌تواند به صورت کاملا فردی برگزار شود.

شبکه‌های تلویزیونی در این نوع خاص از مسابقات، گاهی از ورزشکاران حرفه‌ای برای قضاوت بازی استفاده می‌کنند که این عامل خود باعث جذابیت بیشتر برنامه می‌شود.

7 ـ جستجویی: گرچه بیشتر بازی‌های جستجویی به نوعی بر قدرت بدنی تاکید دارند، ولی به علت این که هدف و فلسفه اصلی در این نوع بازی‌ها و مسابقات جستجوگری است، به طور جداگانه مطرح شده است. امروز این نوع بازی‌ها از جذابیت خاصی برخوردارند و از برنامه‌های رکورددار شبکه‌های تلویزیونی محسوب می‌شوند.

8 ـ ترکیبی: تعدادی از مسابقات جنبه ترکیبی دارند؛ یعنی ترکیبی از 2 یا چند گونه مسابقات هستند. به عنوان مثال، قسمتی از مسابقه به پرسش و پاسخ و قسمتی دیگر به رقابت‌های بدنی اختصاص می‌یابد.