کیفیت آثار داستانی دفاع مقدس ارتقا یافته است

هرچند در سال‌های گذشته، انتخاب برگزیدگان جایزه کتاب دفاع مقدس از سوی داوران با سختگیری‌هایی همراه بوده است؛ اما امسال دبیر علمی جایزه آنقدر به دوسالانه کتاب دفاع مقدس خوشبین است که قصد دارد، در حوزه ادبیات داستانی 2 برگزیده معرفی کند.

محمدرضا سنگری با اشاره به آثار رسیده به دبیرخانه این جایزه به «جام‌جم» ‌می‌گوید: «کیفیت آثار به اندازه‌ای است که در ادبیات داستانی 2 برگزیده داریم. در این بخش رتبه اول تا سوم و همچنین برگزیده معرفی می‌شوند.» این بخش آنقدر داوران و مسوولان این جایزه را شگفت‌زده کرده که جایزه تازه‌ای تحت عنوان «تقدیر ویژه داوران» نیز به این بخش اضافه شده است. از آنجایی که امسال جایزه کتاب دفاع مقدس به صورت دوسالانه برگزار می‌شود، بنابراین آثار حاضر در داوری نسبت به دوره‌های گذشته بیشتر است.

سیزدهمین دوره جایزه کتاب دفاع مقدس، به دلیل همزمانی با جشنواره ربع قرن کتاب دفاع مقدس و عدم برگزاری آن در سال گذشته امسال به صورت دوسالانه برگزار می‌شود. امسال 835 عنوان کتاب به دبیرخانه این جایزه ارسال شده است که با میانگین 410 عنوان کتاب برای هر سال نسبت به دوره پیشین این جایزه از لحاظ کمی افزایش داشته است. هرچند سنگری، دبیر علمی جایزه بر رشد کیفی این دوره تاکید می‌کند و به «جام‌جم» می‌گوید: «در حوزه ادبیات داستانی با این‌که تعداد آثار نسبت به سال 86 کمتر شده؛ اما آثار به اندازه‌ای خوب است که به گفته داوران باید منتظر ظهور نسل جدیدی در حوزه ادبیات داستانی ایران باشیم.» هرچند این گفته سنگری، اندکی اغراق‌آمیز است؛ اما او جلسات متعدد داوری در این بخش را دلیل کیفیت بالای آثار می‌داند.

در چند سال گذشته، اغلب افرادی که در عرصه ادبیات دفاع مقدس فعالیت می‌کنند، به خاطره‌نویسی پرداخته‌اند، همین اتفاق باعث شده است تا به صورت میانگین از هر 2 کتاب مرتبط با دفاع مقدس، یکی از آنها را خاطره تشکیل بدهد. جایزه کتاب سال دفاع مقدس نیز از این کتاب‌ها بی‌نصیب نبوده است تا جایی که حدود یک‌سوم آثار کتاب سال دفاع مقدس را خاطرات تشکیل می‌دهند.

سنگری با اشاره به رشد عجیب کتاب‌ها در این حوزه آن را اتفاق مبارکی می‌داند و می‌گوید: از 835 عنوان کتاب، 305 عنوان کتاب به این ژانر تعلق دارد که این نشانگر رشد کمی و کیفی خاطره نسبت به دیگر ژانرهاست که شاید بی‌ربط با موفقیت کتاب‌هایی چون دا و بابانظر نباشد.

اما احمد شاکری، نویسنده معتقد است؛ تحلیل کیفیت براساس این آمار و این تعداد عنوان کتاب در ژانر خاطره دقیق و قابل تعمیم به ادبیات داستانی نیست. او افزایش عناوین کتاب در این حوزه را محصول دلایلی زیادی می‌داند و به «جام‌جم» می‌گوید: کتاب‌های خاطره کمتر کتاب‌های خودنوشت هستند و اغلب آنها به نقل خاطرات دیگران یا دیگرنوشت اختصاص دارد؛ جایی که نیاز چندانی به دشواری‌ها و ظرافت‌های هنری نیست.»

او می‌گوید: در خاطره‌نویسی به دلیل این‌که خود واقعه مهم‌تر از شکل روایی آن است، خواننده و گوینده خاطره، کمتر به مهارت‌های هنری در شکل روایی آن می‌پردازند. به همین دلیل نویسنده برای این کار توانایی کمتری لازم دارد و شاید یکی از دلایل افزایش تعداد عناوین در این حوزه زحمت کمتری است که نویسنده برای آن متقبل می‌شود. شاکری، شرایط اجتماعی را یکی دیگر از دلایل اقبال عجیب نویسندگان و ناشران به خاطره‌نویسی می‌داند و می‌گوید: چون در ادبیات دفاع مقدس «موضوع» سابقه تاریخی دارد و دستیابی به اطلاعات آن نسبت به دیگر حوزه‌های داستانی راحت‌تر است، نویسندگان به این حوزه تمایل بیشتری دارند.» این نویسنده دفاع مقدس با اشاره به آفت‌های تعداد زیاد عناوین کتاب خاطره‌نویسی می‌گوید: یکی از نکات مهم در این تعداد زیاد عناوین کتاب‌ها تکرار موضوعات و تکرار موقعیت‌هاست، اگرچه تعداد عناوین زیاد است؛ اما به تکرار موقعیت‌ها انجامیده است.» هر چند در ژانر خاطره‌نویسی در دوسالانه کتاب سال دفاع مقدس شاهد رشد عناوین کتاب‌ها هستیم؛ اما به گفته سنگری در حوزه‌ای چون ترجمه تعداد آثار به اندازه‌ای کم و ضعیف بوده که ممکن است در سال‌های آتی، این سرفصل‌ها تغییر کند. 70 داور جشنواره سیزدهم در 15 گروه مختلف، حدود 2 هفته است که داوری این جایزه را شروع کرده‌اند و به‌طور قطع، گروه خاطره، کار بسیار سخت‌تری به نسبت باقی گروه‌ها خواهد داشت.

میثم اسماعیلی‌ 
گروه فرهنگ و هنر