آل‌سعود و عبور از وهابیت

الاحمد از این نظام آموزشی تحت عنوان تطویر به معنای اصلاح، تغییر و گونه‌به‌گونه‌‌شدن یاد می‌کنند. این نامی است که عبدالله بن‌عبدالعزیز، پادشاه عربستان‌سعودی بر برنامه 4/2 میلیارد دلاری ارتقای نظام آموزشی این کشور نهاده که در چارچوب آن قرار است شیوه آموزش و تربیت 5 میلیون دانش‌آموز متحول شود.

در شکل ظاهری هدف اصلی «تطویر» ارتقای سطح دانش و مهارت‌های زندگی فارغ‌التحصیلان نظام آموزشی عربستان‌سعودی به عنوان کشوری جوان است که 70 درصد جمعیتش را جوانان زیر 30 سال تشکیل می‌دهند.

با رو به افول گذاشتن درآمد نفتی عربستان‌سعودی تربیت نسلی جدید از نیروی کار که قادر به متنوع کردن اقتصاد کشور باشد امری ضروری و غیرقابل اجتناب به نظر می‌رسد. ایده بنیادین تطویر این است که برای تربیت این نسل جدید برنامه درسی مقاطع مختلف تحصیلی باید کمتر بر مذهب و ایدئولوژی تمرکز داشته باشد یا لااقل از تبلیغ قرائت افراطی کنونی از اسلام که از دهه 80 میلادی این کشور را تحت سلطه خود داشته است تا حد امکان پرهیز شود.

این قرائت که با عنوان وهابیت ‌شناخته می‌شود بر آموزه‌های محمد عبدالوهاب، واعظی که نزدیک به 3 سده پیش جایی نزدیک به ریاض کنونی چشم به جهان گشود و حامی پرو پاقرص «پاکسازی و تصفیه» اسلام بود، استوار شده است.

وهابیت در دهه‌های 60 و 70 میلادی با اسلامگرایی افراطی مصر که با نام سلفیسم شناخته می‌شد و ادعا داشت به دنبال احیای سنت‌های اصیل اسلامی و سیره پیامبر است، تلفیق شد. تلفیق این دو وقتی عربستان‌سعودی به گروهی از متفکران تندرو مصری که برای در امان ماندن از موج سکولاریسم در وطن تن به هجرت دادند، پناه داد سرعت بیشتری به خود گرفت.

در حال حاضر وهابی‌ها و سلفی‌ها تقریبا ‌تمامی ارکان وزارتخانه‌های آموزش و دادگستری عربستان‌سعودی و همچنین نهادهای امنیتی این کشور را تحت کنترل خود دارند.

صدها ‌هزار معلم، قاضی و واعظ مذهبی در گوش مردم زمزمه می‌کند که فقط اسلامی که در عربستان‌سعودی وجود دارد نسخه واقعی اسلام است و هر کس از این قرائت تخطی کند، کافر و معاند است و باید تنبیه شود.

این خط فکری حتی پس از آن که معلوم شد 15 نفر از 19 هواپیماربایی که حملات 11 سپتامبر 2001 آمریکا را رقم زدند از شهروندان عربستان‌سعودی بودند با چالشی جدی مواجه نشد. 2 سال بعد و با اتفاقاتی که افتاد، مقامات خاندان سلطنتی عربستان‌سعودی (آل‌سعود) مقابله با این خط فکری را در دستور کار خود قرار دادند.

نیمه شب 12 می سال 2003 میلادی بود که 3 خودروی بمب‌گذاری شده در برابر مجتمعی مسکونی در ریاض منفجر شدند. پس از انفجار گروهی از مردان مسلح به یکی از ساختمان‌های تخریب شده حمله کردند و بازماندگان حمله که خانواده دیپلمات‌ها، پزشکان و مقاطعه‌کاران نظامی آمریکا، بریتانیا و کانادا بودند را به گلوله بستند.

طی 3 سال بعد از این حادثه شبه‌نظامیانی که خود را «القاعده شبه‌جزیره عرب» می‌نامیدند ده‌ها عملیات را در مناطق مختلف عربستان‌سعودی به مرحله اجرا درآوردند. آنان یک مهندس انگلیسی را گردن زدند و یکی از گزارشگران BBC را در روز روشن هدف قرار داده و کشتند.

مهاجران تنها به خارجی‌ها حمله نمی‌کردند. بسیاری از قربانیان این حملات شهروندان عربستان‌سعودی بودند. در مجموع 90 غیرنظامی و 74 پلیس سعودی جان خود را از دست دادند. آل‌سعود خود را در برابر وضعیتی می‌دید که چاره‌ای جز بازنگری در رفتارهای گذشته پیش‌پای آنان نگذاشته بود.

آنچنان که پروفسور محمد زایدیوسف، از اساتید برجسته علوم سیاسی عربستان‌سعودی می‌گوید مقامات دولتی و مردم عادی از خود می‌پرسیدند کجای کار اشتباه بوده که ایدئولوژی‌های افراطی توانستند تا به این حد در عمق جامعه رسوخ کنند.

انجام پروژه‌ای تحقیقاتی در زمینه ساختار آموزش عربستان‌سعودی نشان داد نه‌تنها متون درسی نفرت از مسیحیان و یهودیان را اشاعه می‌دهند که حتی دانش‌آموزان را برای انزجار از سایر مذاهب اسلامی مستعد می‌کنند.

با مشخص شدن این مساله روند اجرای اصلاحات آرام اما پیگیر نظام آموزشی که شخص پادشاه بر آن نظارت داشت، آغاز شد. ملک عبدالله در سال 2006 میلادی برنامه تطویر را رونمایی کرد و نهاد مجری آن را از بدنه وزارت آموزش منفک کرد. در قالب این برنامه نه‌تنها فارغ‌التحصیلان سیستم آموزشی باید افرادی باسواد، مطلع و آماده ورود به بازار کار باشند که باید ظرفیت مواجهه با سایر قرائت‌های موجود از اسلام را داشته باشند. این برنامه جاه‌طلبانه با موانع زیادی روبه‌رو است و اجرای آن کار آسانی نخواهد بود.

صدای زنگ تفریح بلند می‌شود و صدها دختر همهمه‌کنان وارد حیاط می‌شوند. دخترکان دور سکوی بزرگی که با پارچه‌های برزنتی ضخیم پوشانده شده و برای اجرای نمایش ایجاد شده است، جمع می‌شوند. این یکی از مدارس نمونه‌ای است که طرح تطویر در آن به مرحله اجرا درآمده است. در این مدرسه علاوه بر ایجاد تغییراتی در برنامه درسی، برنامه‌های آموزشی دیگری چون تمرین و اجرای تئاتر، سرود و... هم گنجانده شده است.

مشعل السویدی، دختری پرانرژی 16 ساله در حالی که ناظم‌ها ناظر هستند، می‌گوید: تطویر واقعا خسته‌کننده است. در قالب این برنامه به هر دانش‌آموز یک لپ‌تاپ می‌دهند. یادگیری، آزمون‌ها و حل مسائل به طور جمعی انجام می‌شود. مشعل که قصد دارد روزی چون برادرش نقاش تصاویر کارتونی شود، می‌افزاید: با وجود تکراری بودن این طرح گاهی جالب و هیجان‌انگیز است.

لااقل در ظاهر اجرای این طرح با مشکل منابع مالی مواجه نیست. اینترنت پرسرعت بی‌سیم، کارگاه‌های آموزشی و دیگر امکانات لازم فراهم آمده است. پس از گفتگو با معلمان و دانش‌آموزان این مساله به خوبی محسوس است که تاثیر این طرح از خرید نمادهای تکنولوژی و آشنا کردن دانش‌آموزان با آنها فراتر رفته و گویی مدرسه توانسته به نوعی بر معضل سایه افکندن ایدئولوژی بر همه ارکان آموزش در عربستان‌سعودی فائق آید.

مایالا الجیری، معلم درس فرهنگ اسلامی مدرسه در زنگ تفریح می‌گوید: او امروز تقریبا همان کتاب را درس می‌دهد که طی 14 سال گذشته مشغول تدریس آن بوده است. تفاوت در این است که او حالا دانش‌آموزان را موظف می‌کند در اینترنت جستجو کرده و خود منابع لازم برای تشخیص درست از غلط را بیابند.

درست در طبقه بالا و در یکی از کلاس‌های فرهنگ اسلامی معلم در حال مرور اصول فلسفه وهابیت است. او تاکید می‌کند «بین انسان و خدا نباید هیچ واسطه‌ای وجود داشته باشد» و تلویحا به «کافرانی» چون کاتولیک‌ها و شیعیان اشاره می‌کند که معتقدند راه رسیدن به حقیقت از امامان و مراجع دینی می‌گذرد. اصرار او گویای این واقعیت است که ساختار سنتی آموزش‌های دینی با تطویر هم عوض نشده است.

اگرچه آشنایی با فناوری‌های روز دانش‌آموزان را متحول کرده اما در غیاب ایجاد تغییرات اساسی در کتب درسی، اصول آموزشی و باورهای معلمان چطور می‌توان به تحول جامعه عربستان‌سعودی امیدوار بود؟

مترجم: رضاسادات
منبع: Slate magazine