گریز از گرداب اعتیاد به روانگردانها

به عنوان مسافرکش در خط رودهن ــ تهران کار می‌کردم وهر‌بار بعد از مصرف اکس دختران تنها و جوان را به عنوان مسافر سوار می‌کردم سپس به این بهانه که بنزین تمام کرده‌ام به پمپ بنزین می‌رفتم و از آنجا وارد یک مسیر فرعی و سپس پارک پردیسان می‌شدم و به مسافرانم تعرض می‌کردم. من در مجموع11‌دختر را به این شیوه ربودم ولی فقط به 6 نفر از آنها تعرض کردم و بقیه توانستند فرار کنند. در لحظاتی که این کارها را انجام می‌دادم آنقدر تحت تاثیر اکستازی بودم که هیچ احساس گناهی نداشتم البته بعدا دچار عذاب وجدان می‌شدم و برای راحتی خودم دوباره قرص اکس می‌خوردم تا رفتارم را فراموش کنم.» جرایم این متهم فقط نمونه‌ای از جنایت‌هایی است که تحت تاثیر داروهای روانگردان انجام می‌شود. هفته گذشته مردی که همسر خود را به قتل رسانده بود، به جرمش اقرار کرد. به گفته سرهنگ سعید لیراوی ــ معاون مبارزه با جرایم جنایی پلیس آگاهی تهران ــ این متهم 39 ساله از دو سال پیش به شیشه اعتیاد پیدا کرد و چون بیکار بود از طریق فروش مواد مخدر امرار معاش می‌کرد به این خاطر با همسرش بشدت اختلاف داشت تا این که سرانجام او را به قتل رساند. خود این متهم می‌گوید: «اعتیاد من به مواد مخدر باعث شده بود درگیری‌های شدیدی با همسرم داشته باشم من 21 روز در مرکز ترک اعتیاد بستری شدم اما وقتی به خانه برگشتم رفتار همسرم فرقی نکرد. من باز هم شیشه مصرف می‌کردم تا این که روز حادثه بر سر همین موضوع با زنم درگیر شدم و در یک لحظه که متوجه رفتارم نبودم از پشت به او حمله و خفه‌اش کردم.»

قتل یک جوان 21 ساله به دست یک مرد میانسال که او نیز به شیشه اعتیاد داشت از دیگر پرونده‌های جنایی است که اخیرا به جریان افتاده است. پدر مقتول می‌گوید: «پسرم دو ماه قبل با مردی که مسعود نام دارد آشنا شد من چندین بار تذکر دادم با او معاشرت نکند چون مسعود به ماده مخدر شیشه اعتیاد داشت و رفتارهای غیرعادی از خودش نشان می‌داد و آدم معقولی به نظر نمی‌رسید ولی پسرم با آن مرد در رفت و آمد بود تا این که یک روز ناپدید شد چون می‌دانستم قرار بود به خانه مسعود برود به آنجا رفتم ولی کسی در را باز نکرد. دو روز از پسرم خبری نبود و من از مسعود شکایت کردم و وقتی با هم به خانه او رفتیم جسد پسرم را دیدم که به دست او کشته شده بود.» محمد حسین شهریاری ــ بازپرس شعبه 7 دادسرای جنایی تهران ــ که رسیدگی به این پرونده را بر عهده دارد با اشاره به عوارض سوء مواد مخدر صنعتی می‌گوید: «به احتمال زیاد مسعود به خاطر مصرف ماده مخدر شیشه از حالت عادی خارج شده و از پسر جوان خواسته‌هایی داشته که آن پسر مقاومت کرده و در نهایت توسط مرد میانسال کشته شده است.»

«کامران معرفت» ــ پزشک ــ معتقد است این که مصرف‌کنندگان مخدرهای صنعتی مرتکب چنین جرایم خشنی می‌شوند، دلیلی علمی دارد. او می‌گوید: «این مخدرها بخشی از مغز را بیش فعال می‌کند و به فرد توانایی‌های کاذب و مقطعی می‌دهد و او را دچار توهم می‌کند حتی در مواردی دیده شده شخص پس از مصرف این داروها تصور کرده می‌تواند از یک بلندی بپرد و در نتیجه این کار جان باخته است.» معرفت توضیح می‌دهد: «اختلال در حافظه کوتاه‌مدت، ضعیف شدن سیستم ایمنی بدن، صدمه به کبد و کلیه و ... از جمله آسیب‌های ناشی از مصرف روانگردان‌هاست و در موارد حاد مرگ معتاد را در پی دارد ضمن این که ناخالصی و تقلبی بودن این مواد نیز اثرات سوء آن را مضاعف می‌کند.»

ارتکاب جنایت توسط معتادان فقط بخشی از فجایع و خسارات ناشی از مصرف مواد صنعتی است. در بسیاری موارد این معتادان اگر به دیگران ضربه نزنند به خود آسیب می‌رسانند. به گفته محمدرضا نورسی ــ مدیرکل پزشکی قانونی استان خراسان جنوبی ــ مواد مخدر صنعتی سهم بالایی در مرگ‌های غیرطبیعی دارد.

یکی از عواملی که باعث گسترده‌تر شدن ابعاد منفی رواج مخدرهای صنعتی می‌شود گرایش قشر جوان به این مواد است و آنان با این تصور که چنین موادی اعتیادآور نیست، براحتی آلوده می‌شوند حال آن که اعتیادآور بودن مخدرهای صنعتی بر هیچ‌کس پوشیده نیست و تمامی متخصصان بر این امر اذعان دارند. حسین قافله‌باشی ــ عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی قزوین ــ درباره این گروه از معتادان آمار می‌دهد: «85 درصد آنها کمتر از 40 سال دارند و جوانان، آسیب‌پذیرترین قشر در جامعه هستند بعد از آن با توجه به این که 85 درصد معتادان تحصیلات زیر دیپلم دارند کم‌سواد یا بی‌سوادان و سپس بیکاران از گروه‌های در معرض خطر هستند.»

وی ادامه می‌دهد: «70 درصد معتادان اشخاصی هستند که با یک تعارف و میل به لذت آنی و برای رهایی موقت از درد و رنج مصرف مواد را شروع می‌کنند و سپس آلوده می‌شوند.»

مصرف تفننی، اعتیاد و جرم سه‌پله‌ای هستند که معتادان با سرعتی سرسام‌آور از آن بالا می‌روند. تعداد زیادی از جنایتکارانی که به خاطر عوارضسوء‌مصرف به سمت جنحه رفته، در لحظه قتل دچار توهم شده‌اند‌‌. کاظم بیرجندی ــ آسیب‌شناس اجتماعی ــ توضیح می‌دهد: «این افراد دچار چنین توهمی می‌شوند که اطرافیانشان به آنان خیانت می‌کنند یا درحال دسیسه‌چینی علیه آنها هستند به همین دلیل هم آن را انجام می‌دهند. مردان معتادی که زنان خود را خیانتکار تصور می‌کنند، فرزندانی که والدین خود را با تصورهای غلط به قتل می‌رسانند، قاتلانی که ادعا می‌کنند صدایی غیبی و مرموز از آنها خواسته مرتکب جنایت شوند و ... از این نمونه‌ها هستند این دسته از معتادان قربانیان خود را از میان اطرافیانشان انتخاب می‌کنند به همین دلیل همسر، والدین، فرزند، برادر و خواهران بیش از دیگران در معرض تهدید قرار دارند. آنان باید به محض این که متوجه رفتار غیرعادی عضوی از خانواده شدند موضوع را پیگیری کنند، از متخصصان ترک اعتیاد کمک بگیرند و فرد معتاد را به روان‌درمانی تشویق کنند.»

«حسن ــ ج» یکی از معتادانی است که برای تهیه مواد مخدر دست به سرقت زده و پرونده‌اش در دادسرای ناحیه 16 تهران در حال رسیدگی است. او می‌گوید: «بیکار بودم و منبع درآمدی نداشتم. خانواده‌ام هم دیگر حاضر نبودند به من پول بدهند برای همین چاره‌ای جز سرقت نداشتم از دخل یک مغازه دزدی کردم اما موقع فرار به دام افتادم. من می‌خواستم با آن پول کراک بخرم.»

بخشی از جرایمی که معتادان مرتکب می‌شوند در راستای تلاش آنها برای رسیدن به مواد مخدر است و در پرونده‌هایی دیده شده این افراد نه به خاطر توهم ناشی از سوءمصرف بلکه به دلیل بی‌پولی و نداشتن مخدر مرتکب بزه‌های سنگینی مانند قتل می‌شوند. در بسیاری موارد نیز اعتیاد زندگی خانوادگی فرد معتاد را متلاشی می‌کند. طرد شدن از سوی خانواده و طلاق از جمله تبعات پناه بردن به این مسکن مقطعی است. قاضی حق‌شناس ــ رئیس شعبه 267 دادگاه خانواده ــ یکی از پرونده‌هایی را که به بحث مواد مخدر صنعتی مرتبط بوده است، این طور شرح می‌دهد: «مردی با مراجعه به این شعبه ادعا کرد همسرش قصد دارد او را بکشد. این زوج 10 سال با هم زندگی کرده بودند و مرد از دو سال قبل به ماده مخدر شیشه معتاد و از آن به بعد دچار توهم شده بود او در دادگاه ادعا کرد همسرش نقشه قتل وی را کشیده و حتی در غذایش سم ریخته است. وقتی همسر این مرد درباره چنین ادعاهایی توضیح داد، گفت شوهرش فقط به مواد مخدر فکر می‌کند و دچار توهم شده است. او هم نمی‌توانست با شوهرش زندگی کند برای همین حاضر شد حتی مهریه‌اش را هم ببخشد و از او جدا شود.»

با وجود این که عوارض و اثرات سوء مواد مخدر بویژه از نوع صنعتی کاملا محرز است متاسفانه باز هم شاهد گرایش برخی جوانان به این گرداب هستیم. اما در کنار بحث درباره عواقب و تبعات این معضل دو نکته دیگر را نیز باید مد نظر قرار داد: راه‌های جلوگیری و نحوه برخورد با فرد معتاد از مهم‌ترین نکاتی است که باید به آن توجهی ویژه داشت. این که چگونه باید با یک معتاد برخورد کرد سوالی است که بسیاری از شهروندان پاسخ آن را نمی‌دانند. بیرجندی عقیده دارد طرد کردن فرد معتاد از خانواده بدترین گزینه است. او می‌گوید: «باید دید جوان به چه دلیل آلوده می‌شود. فقر عاطفی و کمبود محبت، ناتوانی در رسیدن به اهداف، دوستان ناشایست، قرار گرفتن در محیط‌های آلوده و ... از جمله این عوامل است. اگر جوان معتاد طرد شود، روز به روز آلوده‌تر و احتمال ارتکاب جرم از سوی او بیشتر می‌شود بنابراین باید با مدارا و احتیاط با این افراد برخورد و آنها را به ترک تشویق و ترغیب کرد. توهین و تحقیر رفتاری است که معمولا خانواده‌ها انتخاب می‌کنند ولی چنین طرز برخوردی معضل را حل نمی‌کند بلکه مساله را پیچیده‌تر می‌کند. هر انسان و هر خانواده‌ای شرایط خاص خودش را دارد برای همین بهترین کار این است که اطرافیان فرد معتاد از مشاوران و روان‌شناسان راهنمایی بخواهند و امکان بازگشت جوانشان را فراهم کنند.»

چگونه می‌توان جوانان را از این آسیب بزرگ دور نگه داشت؟ این سوال ذهن بسیاری از خانواده‌ها را به خود مشغول کرده است. بخشی از راهکارهای پیشگیری جنبه خانوادگی دارد و بخشی از آن به تلاش مسوولان ذی‌ربط مربوط می‌شود. قافله‌باشی تاکید می‌کند اگر برنامه‌های پیشگیری از اعتیاد از کودکی فرد روی او اجرا شود موفقیت‌ها بیشتر خواهد شد. بنابراین در هر دو حوزه خانواده و جامعه باید آگاه‌سازی اشخاص از سن کم آغاز شود. سرهنگ علی کریمی ــ کارشناس مبارزه با مواد مخدر ــ تصریح می‌کند: «ناآگاهی نسبت به مواد مخدر یکی از دلایل عمده گرایش جوانان به سمت مواد است و باید جوانان و خانواده‌ها را با انواع این مواد چه صنعتی و چه غیرصنعتی آشنا و عوارض آنها را گوشزد کرد.»

بنابراین چنین تفکری که صحبت‌های خانوادگی درباره مواد مخدر کاری غیراخلاقی و نادرست است، غلط به نظر می‌رسد و والدین وظیفه دارند فرزندان خود را با زبان خود آنها و رفتاری قابل درک و پذیرش از خطرات اعتیاد آگاه کنند.

بیرجندی می‌گوید: «آزادی و محدودیت جوان اگر غیرمنطقی و بیش از حد باشد می‌تواند آسیب برساند بنابراین والدین باید فرزندان خود را تحت نظر داشته باشند اما آزادی عمل هم به آنها بدهند. مراقب دوستان آنها، رفت و آمدشان، طرز رفتار و گفتار آنان باشند و نه بی‌دلیل احساس خطر کنند و نه بی‌تفاوتی از خود نشان بدهند. بسیاری از جوانان وقتی اولین بار مواد مصرف می‌کنند که در جمع همسالان خود هستند و به عنوان مثال به مهمانی می‌روند. برای همین نظارت والدین نقش کلیدی را دارد. از طرفی جوان از نظر روانی نیازهای خاص خودش را دارد. استقلال نسبی یکی از این نیازهاست که باید به آن احترام گذاشت. محبت و رفع خواسته‌های عاطفی را هم نباید از نظر دور نگه داشت.»

علاوه بر این مسائل، کارشناسان معتقد هستند رسانه‌ها، مسوولان مدارس، دانشگاه‌ها و سایر ارگان‌های فرهنگی می‌توانند مهم‌ترین گام را در راستای پیشگیری از آلوده شدن جوانان بردارند. همان طور که تاکنون برنامه‌های مفید و موثر زیادی تدوین و اجرا شده است، ادامه یافتن این روند و افزایش تلاش‌ها می‌تواند چنین معضلی را در جامعه کمرنگ‌تر کند.

علیرضا رحیمی نژاد