جداسازی سلول‌ها، راهی برای درمان سرطان

دکتر بارتوس گریبوفسکی، دانشیار مهندسی زیستی و از محققان جوان دانشگاه نورت وسترن در سال‌های اخیر تلاش گسترده‌ای در این زمینه داشته است و بتازگی نیز تکنیک مؤثری ارائه کرده است. در زیر گفتگوی اختصاصی وی با سیب را درباره جنبه‌های گوناگون ارائه این فناوری نوین مرور می‌کنیم.

مبنای کار شما در این پروژه چه چیزی بوده است؟ آیا قصد داشته‌اید تکنیکی متفاوت ارائه کنید؟

مثل هر ابداع و ارائه خلاقیتی، باید ابتدا از خود بپرسیم که به دنبال چه چیزی هستیم. در حال حاضر سرطان به نوعی تحت کنترل دانشمندان درآمده است و خوشبختانه باید گفت که همچون دهه‌های گذشته نیست که در برابر آن نتوان کار خاصی انجام داد. اما موضوع مهم این است که باید درمان قطعی بیماران را در کمترین زمان ممکن و آسیب‌های جانبی انجام داد. اگر توجه کنید می‌بینید که شیمی درمانی سالیان سال است که به عنوان مهم‌ترین ابزار برای کمک به بیماران سرطانی به کار گرفته شده است اما این تکنیک به جهت آن‌که تحت کنترل نیست همواره با تبعات منفی شدیدی همراه است. ما به این نتیجه رسیده‌ایم که بهترین کاری که می‌توان انجام داد، جداساختن سلول‌های سالم از نوع بیمار است.

پس به نظر می‌رسد در گذشته کار چندان زیادی روی اعمال کنترل بر این تفاوت و همچنین نوع حرکت و جنبش سلول‌های سرطانی صورت نگرفته است؟

به نوعی با این حرف موافقم. البته توجه کنید که با گذشت زمان، فناوری‌ها نیز تکامل بیشتری پیدا کرده و دست دانشمندان برای مقابله با چالش‌های گوناگون نظیر سرطان بازتر از گذشته می‌شود. ما تاکنون نتوانسته‌ایم حرکت و جنبش سلول‌های سرطانی را بخوبی تشخیص داده و تحت کنترل درآوریم. اما اکنون با استفاده از ریزکانال‌هایی که با دقت بالایی طراحی شده‌اند، امکان جالب توجهی را درخصوص جداسازی سلول‌های سرطانی و سالم از یکدیگر فراهم کرده‌ایم. این جداسازی مزایای خاص خود را دارد.

کمی درباره این مزایا صحبت کنید.

بخوبی روشن است که پس از دستیابی به سلول‌های سرطانی که از سلول‌های سالم جدا شده‌اند، می‌توان با خیال راحت‌تری از تکنیک‌های مختلف درمانی نظیر شیمی درمانی یا حتی انجام اعمال جراحی و برداشتن تومورها استفاده کرد. به این ترتیب بدن بیمار با تبعات جانبی بجز سرطان دست و پنجه نرم نخواهد کرد. ما معتقدیم که این یک پیروزی بزرگ در دنیای پزشکی نوین و مدرن به حساب می‌آید.

آیا در گذشته نیز پروژه‌های مشابهی انجام شده است و اگر این طور است در مقایسه با آنها، کار جدید شما چه ویژگی‌هایی دارد؟

البته سرطان آنچنان مورد توجه دانشمندان بوده است که در دهه‌های گذشته بیشتری بودجه‌های تحقیقاتی در دنیای پزشکی صرف مقابله با این بیماری شده است. فکر می‌کنم در سال‌های گذشته تلاش‌هایی در زمینه جداسازی سلول‌های سالم و سرطانی از یکدیگر انجام شده است که البته من از نتیجه دقیق آنها اطلاعی ندارم. اما باید به این نکته تأکید کنم که در این پروژه جدید توجه ویژه‌ای به صرف هزینه بسیار کم برای این جداسازی شده است. در حقیقت در صورتی‌که این فناوری نوین جنبه تجاری پیدا کند، بیماران می‌توانند با صرف هزینه کمی از آن برای کمک به سلامتی خود استفاده کند.

شما از ریزکانا‌ل‌هایی صحبت کردید که از آن برای جداسازی سلول‌های سرطانی از سالم استفاده می‌کنید. آیا می‌توان این کار را نوعی غربالگری عنوان کرد؟

این ریزکانال‌ها برای اولین بار در دنیا ارائه شده‌اند. ما برای تولید آنها به این نتیجه رسیدیم که حتما باید از مواد تجدیدپذیر استفاده کرد چون ما آنها را در بدن بیماران سرطانی و پس از پایان یافتن مأموریتشان رها می‌کنیم. این کانال‌ها هر یک قطری بسیار ناچیز دارند که در حدود یک دهم میلی‌متر یا حتی کمتر از آن اندازه دارد. اگر بخواهیم با زبانی ساده‌تر به این ساختار بپردازیم می‌توان این‌گونه گفت که سلول‌های سرطانی و سالمی که به این ریزکانال‌ها راه پیدا می‌کنند بر اساس برخی قوانین ساده فیزیکی از یکدیگر تفکیک می‌شوند.

پس می‌توان آن را نوعی دام برای سلول‌های سرطانی نام گذاشت؟

دقیقا همین طور است. در این دام، سلول‌های سرطانی که تغییر شکل ظاهری پیدا کرده و دارای سرعت حرکتی و ابعاد ظاهری متفاوتی نسبت به سایر سلول‌های سالم هستند، گیر کرده و توانایی حرکتی خود را از دست می‌دهند. از سوی دیگر و همزمان با این درگیری، سلول‌های سالم به جهت دیگری هدایت می‌شوند. ما فکر می‌کنیم این تکنیک نوین می‌تواند خیلی سریع به فناوری کاربردی در مراکز درمانی و تحقیقاتی مبارزه با سرطان به کار گرفته شود.

این تکنیک جدید برای چه نوع سلول‌های سرطانی کاربرد دارد؟

ما در آزمایشات متعددی که داشته‌ایم به سراغ سلول‌های سرطانی مختلفی رفته‌ایم. توده‌های سرطانی مربوط به سرطان سینه از جمله اهداف آزمایشگاهی ما بوده است. آزمایشات ما که در فازهای چندگانه انجام شده است نشان از موفقیت‌آمیز بودن این تکنیک دارد و فکر می‌کنیم به زودی با چند مرکز تحقیقاتی و درمانی برای کاربردی کردن آن وارد مذاکره شویم.

چه سازمان‌ها و مراکزی از تحقیقات شما حمایت کرده‌اند؟

به جهت حساسیتی که این تحقیقات داشته است، سازمان‌ها و دانشگاه‌های مختلفی با من و تیم همراهم همکاری داشته‌ام که از آن جمله می‌توان به سازمان غذا و داروی آمریکا و انستیتو ملی سلامت این کشور اشاره کرد. از این رو در نظر داریم تحقیقات بیشتری روی این درمان نوین انجام دهیم.

با توجه به این پیشرفت و دیگر تکنیک‌های ارائه شده در زمینه مبارزه با سرطان، آینده این چالش را چگونه می‌بینید؟ آیا روزی فراخواهد رسید که دیگر بیماری به واسطه ابتلا به سرطان جان خود را از دست ندهد؟

من و سایر محققانی که در زمینه تکنیک‌های مرتبط با نابودی توده‌های سرطانی کار می‌کنیم نسبت به آینده و بخصوص یک دهه پیش رو بسیار امیدواریم. شاید در گذشته این‌گونه بحث می‌شد که هرگونه امیدواری به بازه‌های زمانی 30 تا 50 ساله بازمی‌گشت، اما اکنون و با توجه به سرعت بالایی که تکنیک‌های مختلف درمانی ارائه می‌شوند، امیدواری به درمان قطعی سرطان بیش از هر زمان دیگری شده است. عقیده من بر این است که در دهه آینده مبارزه با سرطان و افزایش امید به زندگی در بیماران سرطانی به طرز قابل توجهی دگرگون خواهد شد.

دکتر بارتوس گریبوفسکی در یک نگاه

دکتر بارتوس گریبوفسکی که در دانشگاه نورت وسترن آمریکا به عنوان دانشیار شناخته شده در زمینه مهندسی شیمی و زیستی فعالیت دارد، بخش عمده‌ای از تحقیقات خود را روی ارائه تکنیک‌های نوین و مؤثر برای نابودی تومورهای خطرناک سرطانی به کار بسته است. او در گذشته همکاری نزدیکی نیز با چندین انستیتو و مرکز تحقیقاتی پیشرو در زمینه درمان سرطان داشته است.

مهدی پیرگزی