در جستجوی ‌طبیعت ‌از ‌دست‌ رفته

انسان از آغاز که پا به عرصه طبیعت گذاشت، با شرایط متنوع طبیعت و محیط زیست خود تطابق داشته و پیدایش و ادامه حیات تمدن‌های جهان، در صحنه زیست محیطی بوده است. امروزه نیز دنیای سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و بسیاری از علوم و نیازهای بشری روابط تنگاتنگی با محیط زیست دارند، اما رفتارها و شیوه زندگی انسان‌ها مشکلات زیادی را برای محیط زیست ایجاد کرده است. تخریب روزافزون جنگل‌ها و مراتع، انهدام گونه‌های گیاهی و جانوری، فرسایش خاک‌ها، گسترش کویرها، حرکت سیلاب‌های ویرانگر، باران‌های اسیدی، انهدام لایه ازن، آلودگی آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها و دریاها و اقیانوس‌ها، زباله‌های ویرانگر اتمی، گرم شدن کره زمین، آب شدن یخ‌های قطبی و بالا آمدن سطح دریاها، آلودگی خاک‌ها، زباله‌های شهری، معضل ترافیک و آلودگی هوای شهرها و موارد نگران‌کننده دیگر، امروزه مساله محیط زیست را در زمره مهم‌ترین مسائل کره زمین قرار داده است. پژوهشگران معتقدند تخریب و تهدید محیط زیست به دست انسان دیر یا زود موجب پدیدار شدن مصیبت مرگباری برای کره زمین و موجودات آن ازجمله انسان می‌شود.

قانون و محیط زیست

جمهوری اسلامی ایران جزو نادر کشورهایی است که در قانون اساسی خود به طور مستقیم یک اصل (و اگر اصل مربوط به منابع طبیعی را نیز در نظر بگیریم، دو اصل) را به بحث محیط زیست اختصاص داده است. در واقع قانون اساسی ما به طور جدی محیط زیست را مدنظر قرار داده است. اصل پنجاهم قانون اساسی اصلی بسیار مترقی است و از این بابت کشور ما پیشرو است. در اصل پنجاهم قانون اساسی آمده است: «در جمهوری اسلامی، حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعیرو‌به‌رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می‌شود. از این رو فعالیت‌های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است.»

علاوه بر قانون اساسی در برخی دیگر از قوانین کشور نیز به موضوع حفاظت از محیط زیست پرداخته شده است.

قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست (مصوب28‌خرداد‌1353 و اصلاحیه 24/8/1371 ) ، قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 3/2/74، قانون شکار و صید مصوب 16/3/84 با اصلاحات بعدی، قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی جمهوری اسلامی مصوب 14/6/74، قانون حفظ و حمایت از منابع طبیعی و ذخایر جنگلی کشور مصوب 5/7/71 و فصل بیست و پنجم و ماده 690 از فصل بیست و ششم از قانون مجازات اسلامی مصوب 3/2/1375 ازجمله این قوانین هستند.

در کنار این قوانین مجموعه‌ای گسترده مشتمل بر 20 معاهده بین‌المللی نیز وجود دارد که مدیریت بین‌المللی برخی امور زیست محیطی را نیز پایه‌ریزی و جمهوری اسلامی ایران تقریبا همه این معاهدات را تصویب کرده است. سازمان حفاظت محیط زیست ایران، مسوولیت پیگیری، اجرا و نظارت بر اجرای آنها (هم معاهده‌ها و هم اصل پنجاهم) را به عنوان مرجع ملی، به عهده دارد.

اقتصاد و محیط زیست

اقتصاد و محیط زیست، از طریق 2 جریان با یکدیگر در ارتباط هستند. منابع تجدیدپذیر و پایان‌پذیر در حال حرکت از محیط زیست به سوی اقتصاد هستند و از سوی دیگر، اغلب پسماندهای محصولات که به وسیله فعالیت‌های اقتصادی تولید می‌شوند، در حال حرکت از اقتصاد به محیط زیست هستند. هنگامی که جریانات مواد و ضایعات از ظرفیت و قابلیت واقعی محیط تجاوز می‌کند، ظرفیت منابع طبیعی و زیست‌محیطی کاهش می‌یابد. جریان سریع منابع پایان‌پذیر به درون چرخه اقتصادی این خطر را به وجود می‌آورد که ذخیره منابع پایان‌پذیر ممکن است سریع‌تر تمام شود.

هنگامی که جریان منابع تجدیدپذیر نیز به سوی چرخه اقتصادی، از نرخ تجدید و احیای این منابع تجاوز می‌کند باعث کم شدن بهره‌وری منابع می‌شود و احتمال انقراض آن افزایش می‌یابد. انتشار پسماندها اضافه بر ظرفیت محیط زیست، احتمال فرسایش منابع طبیعی را افزایش می‌دهد، کاهش و فرسایش سریع منابع پایان‌پذیر باعث افزایش یافتن بهره‌برداری منابع تجدیدپذیر خواهد شد و همچنین افزایش انتشار پسماندها اضافه بر ظرفیت محیط زیست، عموما نشان‌دهنده این است که اقتصاد به سوی وابستگی بیشتر به سوی محیط زیست در حرکت است.

اقتصاد محیط زیست، یک رویکرد مبتنی بر بازار برای دستیابی به یک توسعه اقتصادی پایدار است که از طریق روش‌های جدید گرفتن مالیات و مشوق‌های مالیاتی و سایر مکانیسم‌های مبتنی بر بازار رشد بلندمدت اقتصادی را همراه با برقراری تعادل زیست محیطی و عدالت اجتماعی ایجاد می‌کند.

حمل و نقل سبز

در صنعت ترابری، حمل و نقل ریلی بیشترین کارایی را در برابر انرژی مصرفی تولید می‌کند و در عین حال کمترین آسیب را به محیط زیست وارد می‌کند. به عبارت دیگر صنعت راه‌آهن سازگارترین روش جابه‌جایی در ارتباط با محیط زیست است، به گونه‌ای که به صنعت جابه‌جایی سبز معروف شده است. برای جذب مسافر بیشتر به راه‌آهن ارائه امکانات سفر ارزان با تجهیزات و قطارهای تمیز، آرام و راحت، قابل اعتماد، وقت شناس، ایمن و ایستگاه‌های ایمن با طراحی جذاب و در صورت امکان یکپارچه کردن کلیه امکانات سفر به گونه‌ای که جابه‌جایی و تفویض وسیله سفر بلافاصله و در کمترین زمان صورت گرفته و مسافر بتواند بلافاصله با وسیله جدید به سفر ادامه دهد بسیار ضروری است. باید شهرنشینان و همگان متقاعد شوند که کیفیت بالای زندگی در محیط زیستی حفاظت شده، فقط زمانی ممکن خواهد بود که امکانات ترابری عمومی قابل اعتماد و ایمن با کارایی بالا در اختیار باشد. بهره‌برداران در صنعت ریلی با استفاده از تجهیزات حمل و نقل خودکار به نحوی که قابلیت انعطاف کافی برای تطابق با خواست مسافران را داشته باشد، می‌توانند اعتماد مردم را جلب کنند. امکانات و تسهیلات جابه‌جایی ریلی باید آنقدر جذاب باشند که مردم ترجیح دهند خودروی شخصی را در خانه گذارده و به سمت سامانه‌های ریلی روی آورند. در شرایط ایده‌آل صنعت ترابری ریلی باید با ایجاد خطوط جدید و اتصال ریلی نقاط پرجمعیت، امکان مساوی برای مسافرت آسان و سریع همه مردم از هر نقطه به نقطه دیگر شهر را فراهم آورد. به این ترتیب حمل و نقل ریلی نقش مهمی در حفاظت از محیط زیست و قابل زیست کردن نقاط مختلف شهر برای همه دارد. علاوه بر راه‌آهن شهری، ساخت خطوط ریلی برای اتصال مرکز شهرها به فرودگاه‌ها که معمولا در فاصله دوری از شهر قرار دارند نیز اهمیت بسیار دارد.

صلح و محیط زیست

حفظ محیط زیست کمک به حفظ صلح جهانی است. تغییرات آب و هوایی و عوارض آن مانند طوفان‌ها و خشکسالی‌ها باعث می‌شوند موضوع آب به یکی از موضوعات چالش‌برانگیز امنیتی تبدیل شود. مثلا رودخانه‌های مشترکی بین کشور‌ها وجود دارد که آب آن به صورت سنتی تقسیم می‌شود، اما همین رودخانه در صورت بروز خشکسالی می‌تواند باعث ایجاد تنش بین دو کشور شود. این گونه رودخانه‌ها را ما در منطقه خودمان بسیار داریم.

اگر می‌خواهیم دنیایی امن و آرام داشته باشیم و اگر به دنبال توسعه پایدار هستیم، باید توجه کنیم که مدیریت منابع و محیط زیست ما به گونه‌ای باشد که حقوق نسل‌های آینده رعایت شود. نباید فکر کنیم جزیره‌ای هستیم منفک از سایر مناطق جهان؛ هیچ کشوری مستثنی نیست. ما هم نمی‌توانیم بگوییم کشور ما از اتفاقاتی که در دنیا در حال رخ دادن است مستثنی است. به هر حال ارتباط بین محیط زیست و امنیت بین‌الملل ارتباطی معنی دار است. هر تلاشی که برای توسعه پایدار صورت می‌گیرد تلاشی برای صلح است. از سوی دیگر، آثار جنگ بر محیط زیست را نیز باید جدی بگیریم. جنگ‌ها آثار مخربی بر طبیعت دارند و کشور و منطقه ما متاسفانه بشدت تحت تاثیر این مساله است. ما هنوز متاثر از آثار زیست محیطی جنگ8‌‌ساله عراق علیه ایران هستیم. مین‌هایی که در مناطق مرزی ما کار گذاشته شده‌اند، مانع بهره‌برداری از زمین‌های حاصلخیز این مناطق شده است. هنوز آثار گلوله‌های قیر که نتیجه نشت نفت حاصل از جنگ نفتکش‌ها بود، در سواحل ما وجود دارد. متاسفانه در عراق و افغانستان هم آثار جنگ را بر محیط زیست می‌بینیم.

اسلام و محیط زیست

در دین مبین اسلام توجه زیادی به محیط زیست و محافظت از آن و تاکید زیادی بر آباد کردن زمین‌های بایر، درختکاری، پاکیزه نگه داشتن نهرها و آلوده نکردن آب‌ها شده است. در احادیثی که از حضرت رسول‌اکرم نقل شده است، آن حضرت سفارش به آباد‌کردن زمین‌های بایر و درختکاری فرموده‌اند. درخصوص اهمیت درختکاری و گسترش فضای سبز، حضرت رسول اکرم تا آنجا سفارش فرموده‌اند که اگر رستاخیز به پا شود و در دست شما نهالی باشد، ‌اگر می‌توانید باید آن را بکارید. این فرمایش نشان‌دهنده این مطلب است که تا چه میزان باید به محیط زیست توجه داشته باشیم و در این زمینه کوشش کنیم.

در روایتی از امام صادق(ع) آمده است: «انسان باید طوری زندگی کند که اطراف محیط زندگی خود را آلوده نکند، زیرا اگر آن را آلوده نماید روزی می‌آید که بر اثر آن آلودگی، زندگی بر او دشوار و غیرممکن می‌شود.» از این کلام امام معصوم مشخص می‌شود که اسلام تا چه حد به موضوع محیط زیست اهمیت داده که ایشان در آن زمان به مردم سفارش فرموده است، محیط زندگی خود را نیالایند.

روزی برای محیط زیست

در سال 1972مجمع عمومی سازمان ملل با تصویب ماده‌ای، پنجم ژوئن هر سال مقارن با 16 خرداد را روز جهانی محیط زیست اعلام کرد. در آن سال، برای اولین بار، سازمان ملل متحد کنفرانسی را با موضوع «انسان و محیط زیست» در شهر استکهلم سوئد برگزار کرد. اکنون 33 سال است برنامه محیط زیست سازمان ملل (یو. ان. ای. پی) در سراسر جهان مراسم ویژه‌ای را به مناسبت این روز برگزار می‌کند. مراسم این روز می‌تواند به شکل‌هایی مثل راهپیمایی‌های خیابانی، همایش‌های دوچرخه‌سواری ،‌‌ نمایش ، مسابقه‌های نقاشی و مقاله‌نویسی در مدرسه‌ها، درختکاری، فعالیت‌های مربوط به بازیافت، پاکسازی و... برگزار شود. هدف از برگزاری چنین مراسمی جلب توجه عمومی به مسائلی است که محیط زیست را آلوده می‌سازد و افزایش آگاهی مردم برای حفظ محیط زیست و ترغیب مسوولان به اتخاذ تدابیری برای مقابله با تخریب محیط زیست است.

امسال شعار جهانی روز محیط زیست، از سوی سازمان ملل، همبستگی جهانی برای مقابله با تغییرات آب و هوا اعلام شده است. همچنین سازمان حفاظت محیط زیست برای روز جهانی محیط زیست، شعار ملی اصلاح الگوی مصرف، عزم ملی جهت مقابله با تغییرات آب و هوا را برگزیده است. برنامه‌های ویژه هفته محیط زیست در کشور از پانزدهم خرداد ماه آغاز خواهد شد و در روز بیست و یکم این ماه پایان می‌پذیرد.

روزهای این هفته به ترتیب با باورهای دینی، مسوولان، خانواده، ارتقای سلامت، آموزش و فرهنگ‌سازی، صنعت و کشاورزی و رسانه نامگذاری شده و شعار محیط زیست و اصلاح الگوی مصرف در تمام این روزها مشترک است.

بهانه‌ای برای اندیشیدن

روز جهانی محیط زیست تنها بهانه‌ای است برای یادآوری تمام آنچه بی‌آن حیاتی باقی نمی‌ماند، بهانه‌ای است برای تلنگری به دولتمردانی که باید بدانند در تمام پیچ و خم گرفتاری‌هایشان و سیاستگذاری‌هایشان چیزهای دیگری هم وجود دارد که باید برای آن وقت گذاشت، برنامه‌ریزی کرد و تصمیم گرفت. روز جهانی محیط زیست، فرصت خوبی است تا با بازنگری در آنچه در اثر نگاه یک سویه انسان، بر طبیعت و محیط زیست وارد شده است به چگونگی بهره‌برداری صحیح و اصولی از این نعمت بزرگ الهی برسیم. به گونه‌ای که حقوق نسل‌های فعلی و آینده در بهره‌مندی پایدار از محیط زیست سالم را تضمین کنیم.

آگاهی مسوولان درخصوص مقوله محیط زیست و رعایت آن از مهم‌ترین مسائلی است که جامعه ما برای رسیدن به یک توسعه پایدار به آن نیازمند است و طرح‌هایی که بسرعت درجامعه یکی پس از دیگری آغاز می‌شود، بدون توجه به ملاحظات زیست‌محیطی علاوه براین‌که با شکست مواجه خواهد شد، موجب از بین رفتن محیط زیست خود افراد خواهد شد. به خاطر داشته باشیم حفظ طبیعت نیاز به همت ملی همه افراد مسوول دارد که حفظ آن برای آیندگان است.

علی اخوان بهبهانی