اسب‌ها نقش درمانگر را بازی‌ می‌کنند

ابتدا می‌خواهیم بدانیم اسب درمانی چه روشی است؟ چگونه اسب مبنای درمان انسان قرار می‌گیرد؟

هیپو (Hippo) از یک کلمه در زبان یونانی به معنای اسب گرفته شده و تراپی (therapy) به معنای درمان است بنابراین هیپوتراپی یک روش درمانی است که در آن از اسب به عنوان یک ابزار برای درمان برخی بیماران استفاده می‌شود.

در این روش درمانگرها سعی می‌کنند مسائلی همچون وضعیت بدن (posture)، سهولت و روانی حرکت، تعادل و موزون کردن حرکات و موارد متعدد دیگری را در یک فرد بیمار بهبود بخشند. در هیپوتراپی حرکات طبیعی و تکراری (Rhythmic) ناشی از راه رفتن اسب باعث می‌شود بعضی عکس‌العمل‌ها و یک نوع تعادل ناخودآگاه در بدن فرد سوارکار به وجود آید.

قدم زدن و راه رفتن اسب سبب می‌شود در یک سوارکار عادی، حرکاتی در تنه و لگن سوارکار به وجود آید که این حرکات به حرکت طبیعی این اندام‌ها در راه رفتن معمولی خود آن شخص، شباهت زیادی دارند. افرادی که اعضا و اندامشان (به هر دلیل) حالت نرمالی ندارد، می‌توانند چنین الگوی حرکتی را تجربه کنند بنابراین برای این گونه افراد حرکت اسب می‌تواند احساس یک راه رفتن طبیعی را در برخی از اندام‌های بدن (خصوصا تنه و اندام فوقانی) به وجود آورد.

نقش درمانگر در اجرای این روش روی بیمار دقیقا چیست؟

ناتوانی حرکتی بیمارانی که به روش هیپوتراپی تحت درمان قرار می‌گیرند، دارای دلایل مختلفی است که به عنوان مثال می‌توان به نقائص سیستم عصبی  عضلانی، مشکلات مربوط به درک موقعیت و پیرامون خود، مسائل ذهنی و موارد مشابه اشاره کرد.

در اثر وجود چنین ضایعاتی، نهایتا انقباض‌های غیرعادی عضلات و انعطاف‌پذیر نبودن مفاصل به وجود می‌آید که در نتیجه، تعادل و کنترل وضعیت بدن بیمار کاهش می‌یابد.

با توجه به این موارد، درمانگر تجهیزات مورد نیاز و اهداف درمان را مشخص می‌کند. اهداف درمان ممکن است به صورت کنترل و استفاده از دست ها، کنترل بهتر بالا تنه، بهبود تعادل مستقل و بدون وابستگی تنه، حفظ تعادل در حالت نشسته روی یک سطح متحرک، بهبود در وضعیت قدم زدن، تعادل همه‌جانبه بدن و کنترل بهتر پاها باشد.

ایمنی لازم برای حرکت بیمار و حمایت کافی برای او، به وسیله یک یا 2 نفر از افراد کمکی و یک مربی که اسب را در کنترل دارند، به وجود می‌آید. معمولا هدایت تمام مراحل عملی درمان، به وسیله خود درمانگر است انجام می‌شود که در کنار اسب ، در حال حرکت است حتی به وجود آوردن احساس راه رفتن عادی برای یک عقب‌مانده ذهنی نیز به روش هیپوتراپی امکان‌پذیر است. در آمریکا بیش از200 مرکز هیپوتراپی مشغول خدمات‌رسانی و توانبخشی 500 هزار تا 700 هزار معلول ذهنی و جسمی هستند.

برای مدل‌سازی این روش به شکل ریاضی چه شباهت‌هایی میان راه رفتن انسان و اسب وجود دارد؟

در تحقیقات انجام شده درخصوص هیپوتراپی، به تشابه حرکت راه رفتن اسب و انسان اشاره شده است. ما در این مدل‌سازی در مرحله اول، این تشابه حرکتی را از دیدگاه بیومکانیکی تجزیه و تحلیل می‌کنیم.

در مطالعات انجام شده در زمینه هیپوتراپی به این نکته اشاره شده است که اسب سواری می‌تواند در تنه سوارکار و اندام فوقانی او حرکاتی را به وجود آورد که این حرکات به حرکت این اندام، هنگام راه رفتن خود شخص شباهت زیادی دارد.

لازمه این تشابه حرکتی از دیدگاه دینامیکی این است که نمودار تغییر مکان سطح تکیه گاه تنه سوارکار (یعنی نمودار تغییر مکان استخوان لگن سوارکار) در هر دو حالت حرکتی مشابه یکدیگر باشند. بنابراین برای آنالیز تشابه حرکتی راه رفتن انسان و اسب، باید نمودار تغییر مکان لگن انسان هنگام راه رفتن وی، با نمودار تغییر مکان کمر اسب مقایسه شود.

تشابه این نمودارها، شرط لازم برای یکسان بودن حرکت اسب و انسان است، ولی شرط کافی برای آن نیست و برای برآورد دقیق تر این تشابه باید آن را از دیدگاه دینامیکی نیز ارزیابی کرد. این ارزیابی به همراه تحلیل‌های دینامیکی سیستم اسب و سوارکار به عنوان نتایج مدل‌سازی فوق ارائه می‌شوند.

توانبخشی بر اساس این روش چه مزیت‌هایی را در درمان بیماران مبتلا به ضعف‌های حرکتی به همراه می‌آورد؟

هیپوتراپی می‌تواند بیماری‌های متعددی را که روش درمانی مشخصی ندارند، به طور همزمان تحت پوشش قرار دهد. از آنجا که هیپوتراپی یک درمان دارویی نیست؛ لذا عوارض ناشی از درمان‌های دارویی را هم در پی ندارد.

درمان با این روش برای بیمار بیشتر جنبه تفریح و سرگرمی دارد تا درمان، بنابراین بیمار از استرس‌های مربوط به روش‌های درمانی معمول دور خواهد بود. بعلاوه می‌تواند به طور همزمان روی چندین نوع از بیماری‌های صعب‌العلاج، تاثیر مثبت داشته باشد.

هیپوتراپی علاوه بر کاهش مشکلات جسمی بیمار می‌تواند بر ناراحتی‌های اعصاب و روان بیمار نیز تاثیر مثبت داشته باشد. بیماری‌هایی مثل عقب افتادگی ذهنی، نداشتن روابط اجتماعی مناسب، مشکلات مربوط به تمرکز فکر و هوشیاری، ناهماهنگی‌های حرکتی، حفظ نکردن تعادل و کنترل حرکت و موارد متعدد دیگر نیز می‌تواند تحت پوشش هیپوتراپی قرار گیرند.

محدودیت‌های رایجی که در برخی روش‌های درمانی مانند فیزیوتراپی وجود دارد (مثل نوع فضایی که برای درمان استفاده می‌شود، محدودیت در دامنه حرکتی اندام‌های مختلف و اجباری بودن حرکات)، در هیپوتراپی وجود ندارد.

کدام دسته از بیماران و در کدام مرحله از بیماریشان می‌توانند از این شیوه بهره ببرند؟

برخی بیماری‌هایی که تحت تاثیر نتایج درمانی هیپوتراپی قرار می‌گیرند، شامل بیماری‌های مغز و اعصاب مانند فلج مغزی، مولتیپل اسکلروزیس، تاخیر در رشد مغزی، صدمات تروماتیک مغزی و ناراحتی‌های مربوط به انحراف ستون فقرات هستند. دسته دیگر شامل بیماری‌های روانی چون نداشتن اعتماد به نفس و تمرکز حواس می‌شوند.

در عین حال مشکلات مربوط به ادراک و آگاهی، بیماری‌های جسمی چون قطع عضو چون معلولیت‌های ذهنی، بیماری‌های اعصاب و روان مثل افسردگی و مشکلات مربوط به مسائل حسی و ادراکی نیز با این روش قابل درمان هستند.

بیماران چه مدت باید تحت درمان با این شیوه باشند؟

اخیرا دانشمندان کمترین مدت زمان هیپوتراپی را نیز برابر 10 هفته و در هر هفته، 2‌‌جلسه درمانی با حداقل زمان نیم ساعت پیشنهاد کرده‌اند. به طور مشخص، هیپوتراپی در مدت زمان کمتر از 6 هفته، نتیجه‌ای در بر نخواهد داشت. مدت زمان مربوط به هر جلسه درمانی نیز برابر 15 تا20 دقیقه پیشنهاد می‌شود. البته واضح است که زمان‌های فوق‌الذکر به نوع بیماری نیز بستگی دارد. کل مدت دوره درمانی برای کودکان فلج مغزی تا 5 سال هم گزارش شده و عامل اصلی تعیین کننده طول دوره درمان، نظرات تیم پزشکی متخصص است.

آیا این روش هم اکنون در مراکز درمانی کشور ارائه می‌شود؟یا برنامه‌ای به این منظور در دست دارید؟

این روش درمانی فقط در حد آشنایی برای برخی گرایش‌های تحصیلی معرفی می‌شود و هیچ مرکز درمانی خاصی در این خصوص در داخل کشور و کشورهای همسایه هم وجود ندارد. اولین پیگیری‌ها برای اخذ مجوز برای احداث نخستین کلینیک هیپوتراپی کشور با ارسال درخواستی از طریق دانشگاه علوم پزشکی کاشان در سال 86 به معاونت درمان وزارت بهداشت انجام شد که به دلیل ارائه نشدن پاسخ، مجددا همین درخواست امسال تکرار شده که البته هنوز بی پاسخ مانده است.گفتنی است هیپوتراپی نیز مانند دیگر روش‌های درمانی (مثل کار درمانی و فیزیوتراپی و گفتار درمانی)، در بسیاری از دانشگاه‌های کشورهای پیشرفته در حال تدریس‌ است و انجمن‌های هیپوتراپی متعددی نیز در حال فعالیت و کلینیک‌های هیپوتراپی به صورت تخصصی مشغول کار هستند.

پونه شیرازی