نقش کلیدی پژوهش در توسعه صنعت نفت

پیش از هر چیز به منظور شفاف‌سازی موضوع درباره نظام پژوهشی وزارت نفت توضیحاتی ارائه بفرمائید.

نظام پژوهش در صنعت نفت ساختاری هرمی‌ شکل دارد و بر 3 لایه استوار است. لایه اول که همان راس هرم است، بخش سیاست‌سازی و سیاستگذاری یا تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری است که از شورای عالی پژوهش (وزیرنفت، مدیران عامل 4شرکت اصلی وزارت نفت، معاون توسعه منابع انسانی و پژوهش، مدیران پژوهش وفناوری 4 شرکت اصلی، روِسای پژوهشگاه و دانشگاه صنعت نفت و موسسه مطالعات بین‌المللی انرژی)، شورای هماهنگی پژوهش و اداره کل پژوهش که یکی از مدیریت‌های معاونت توسعه منابع انسانی و پژوهش وزارت نفت است، به عنوان تصمیم‌ساز از طریق خرد جمعی، تشکیل می‌شود.

لایه دوم و میانی هرم، بخش مدیریت و نظارت بر اجراست که متشکل است از مدیران پژوهش و فناوری 4 شرکت اصلی که سیاست‌ها را جاری و ساری می‌کنند، اما هیچ‌گونه اقدام اجرایی در پژوهش ندارند.

سومین لایه که به نوعی لایه عملیاتی این نظام به حساب می‌آید، بخش اجراست. پژوهشگاه و دانشگاه صنعت نفت، موسسه مطالعات بین المللی انرژی، موسسه ازدیاد برداشت، شرکت پژوهش و فناوری پتروشیمی، دانشگاه‌های کشور و مراکز پژوهشی خصوصی عناصر این بخش محسوب می‌شوند.

متناسب با این سه لایه و فعالیت هر لایه، شاخص‌هایی را برای ارزیابی واحدهای مختلف تعریف کرده‌ایم تا بدانیم چگونه باید پژوهشگر یا واحدهای برتر را ارزیابی کرد. به عنوان نمونه امسال معرفی پژوهشگر، فناور و کارشناس پژوهشی، مراکز پژوهشی، واحدهای پژوهشی و پروژه‌های پژوهشی برتر را در برنامه داریم.

کار ما در مدیریت پژوهش و فناوری بر مبنای این تقسیم‌بندی وظایف صورت می‌گیرد. هدف ما این است که کارها خوب انجام شود، اما نباید فراموش کرد که پژوهش در کشور و در صنعت نفت هنوز جوان است. گرچه پژوهشگاه صنعت نفت حدود 50 سال است که فعالیت دارد، ولی به طور رسمی‌ از سال‌های 78  77 است که واحد پژوهش به چارت سازمانی وزارت نفت راه یافته است. تعجبی نیست که وزارتخانه‌های دیگر از جمله کشاورزی یا بهداشت و درمان و آموزش پزشکی در نیل به اهداف پژوهشی از ما جلوتر باشند.

وجه تفاوت پژوهشگر و فناور چیست؟

کسی که نتایج پژوهشی را تبدیل به چیزی قابل استفاده می‌کند، فناور است. فرآیند پژوهش به ترتیب مراحل، مقیاس‌های آزمایشگاهی، پایلوت و تولید صنعتی را طی می‌کند. یک فناور ممکن است پژوهشگر نباشد، بلکه ممکن است برای نمونه یکی از کارکنان واحدهای عملیاتی صنعت نفت واقع در عسلویه باشد. مهم، داشتن تفکر پژوهشی است.

به نظر شما مهم‌ترین دستاوردهای مدیریت پژوهش و فناوری در 10 سال اخیر چیست؟

مهم‌ترین کاری که ما انجام داده‌ایم بررسی چالش‌های فراروی واحدهای پژوهش و فناوری با خرد جمعی بوده که راهکارهای پیشنهادیمان را نیز ارائه کرده ایم. از جمله چالش‌های پیش روی ما کمبود منابع انسانی متخصص و پژوهشی، نوپا بودن توسعه فناوری در کشور، کم رنگی اعتماد لازم در بدنه اجرایی صنعت نفت به امر پژوهش و فناوری و محدودیت جذب بودجه به دلیل ظرفیت محدود مجریان طرح‌‌های پژوهشی در کشور است که برای هر کدام راهکارهایی تدوین کرد‌ه‌ایم و به نتایج قابل قبولی در هر زمینه نیز دست یافته‌ایم.

پژوهش برای صنعت نفت چه می‌کند؟

در حال حاضر، تجاری‌سازی یکی از مواردی است که ما آن را دنبال می‌کنیم. فرآیند آن از ایده تا محصول نام دارد. از هر 100 ایده، ممکن است 6 مورد آن به محصول تبدیل شود که عوامل متعددی در آن نقش دارند. ابتدا باید ایده، مورد آزمایش و پژوهش قرارگیرد، سپس تولید در مقیاس آزمایشگاهی مطرح می‌شود. در مرحله بعد، تولید در مقیاس پایلوت انجام می‌شود و پس از آن به تولید انبوه می‌رسیم. برای تولید انبوه یک محصول، دانش فنی، سرمایه‌گذار و سازنده 3 رکن اساسی هستند، اما در کنار همه اینها خریدار محصول هم نقش مهمی‌ دارد. این چرخه‌ای است که یک محصول برای ورود به بازار باید آن را پشت سر بگذارد. کاری که ما انجام داده‌ایم این بود که محدودیت‌ها و مشکلات ارتباط صنعت و پژوهشگاه‌ها را مورد مطالعه قرار دادیم و چگونگی اجرایScale up یا بزرگ‌سازی نتایج پژوهشی را ارائه کرده‌ایم.

چند سالی است که در کشور ما به پژوهش اهمیت ویژه‌ای داده می‌شود. از معرفی پژوهشگران برتر گرفته تا جا گرفتن واحدهای پژوهش در نمودار سازمانی ادارات و سازمان‌ها. ارزیابی شما از نقش پژوهش در فرهنگ و کشور و اهمیت آن بویژه در صنعت نفت چیست؟

اساسا، پژوهش نقش کلیدی و مهمی‌در توسعه کشورها دارد. پژوهش و تحقیقات در وزارت نفت به منظور توانمندسازی و استفاده بهینه از ظرفیت‌های پژوهشی با رویکرد دانش پایه به جای منابع پایه تعریف شده است. رسیدن به موقعیت ممتاز جهانی به لحاظ شاخص‌های تولید علم و فناوری، افزایش سهم پژوهش و فناوری در ارتقای شاخص بهره‌وری و توان رقابتی، ارتقای سطح پژوهش و نگاه به آن به مثابه سرمایه‌گذاری و دستیابی به نظام ملی نوآوری براساس برنامه جامع توسعه فناوری و گسترش صنایع نوین با تاکید بر توسعه فناوری‌های نوین ازجمله اهدافی است که در رویکرد دانش پایه تعریف شده است.

باید به پژوهش اعتقاد داشت و این بسیار مهم است. پژوهش در صنعت نفت در حال پیداکردن جایگاه خود است. تحریم‌ها غالبا در پیدایی تفکر بومی‌سازی بخصوص در سال‌های اخیر مؤثر بوده است. تفکر همگان باید این باشد که از دانش داخل خوب استفاده و آن را کاربردی کنند. درست است که برخی موانع فرهنگی بر سر راه قرار دارد، اما حداقل اثر تحریم‌ها غالب کردن تفکر بومی‌سازی و حرکت به این سمت بوده است، ضمن این‌که در داخل هم این توانایی وجود دارد.

اشاره کردیم که مدیران پژوهش و فناوری 4 شرکت اصلی نیز در شورای عالی پژوهش نظام پژوهشی وزارت نفت حضور دارند. این پرسش مطرح می‌شود که آیا بهتر است هر شرکت برای خود واحد پژوهش و فناوری داشته باشد یا این‌که به صورت یکجا و به طور متمرکز عمل کنند؟

این‌که هر شرکت به طور مجزا دارای واحد پژوهش و فناوری باشد، به منظور نهادینه شدن موضوع پژوهش در هر شرکت امری منطقی و مثبت است، اما از طرف دیگر برخی مشکلات ساختاری هم وجود دارد. واحد پژوهش و فناوری در هر شرکت امور مرتبط با آن شرکت را می‌شناسد و برنامه‌ریزی می‌کند، ولی بدیهی است این ساختار نیاز به بازنگری اصولی هم دارد تا امور مرتبط با هر شرکت به‌گونه‌ای بهینه برنامه‌ریزی و ساماندهی می‌شود.

پژوهش رکن اصلی توسعه در هر کشور است و در کشور ما که اقتصاد بر پایه نفت است، پژوهش اهمیت زیادی می‌یابد. به عنوان متولی پژوهش و فناوری در وزارت نفت در این مورد مهم و حساس چه دیدگاهی دارید؟

از یک طرف، نفت برای کشور ما اهمیت ویژه ای دارد و از طرف دیگر، هر کار پژوهشی در صنعت نفت می‌تواند به افزایش تولید و در نتیجه افزایش دارایی و رفع مشکلات منجرشود. به همین دلیل، پژوهش و فناوری در صنعت نفت موضوعی کلیدی، استراتژیک و حساس است. ما باید محصولات جانبی را که از نفت و گاز به دست می‌آید، تبدیل و سپس به فروش برسانیم. این کار ارزش افزوده بیشتری برایمان به ارمغان خواهد آورد که به لزوم توجه به دانش فنی بازمی‌گردد. در ابتدای کار هستیم و به سمت تکامل پیش می‌رویم. باید کارهایمان را مدیریت بهینه کنیم و دانش فنی را با برنامه‌ریزی به دست آوریم. باید پژوهش و پژوهشگر را باور داشت.

بودجه پژوهش در وزارت نفت چگونه تأمین می‌شود؟ آیا کافی است و بدرستی جذب می‌شود یا خیر؟

بودجه پژوهش از یک درصد درآمد عملیاتی شرکت‌ها تامین می‌شود. اما وجود قوانین و مقررات ناسخ و منسوخ در این مسیر، بازدارنده و محدودیت‌زاست. به عنوان مثال، قانون مناقصات همان‌گونه که درباره دیگر موضوعات قابل اجراست، درباره پژوهش براحتی اعمال شدنی نیست. به همین دلیل ما با دانشگاه‌ها طرف قرارداد شده‌ایم. برای بخش خصوصی هم مصوب شده است که از وزارت علوم مجوزی بگیرند و برای جذب بودجه با ما طرف قرارداد شوند. وزارت نفت در سال 1385، 207 میلیارد تومان بودجه پژوهش داشت که 59 درصد از آن جذب شد. موانع موجود بر سر راه عقد قراردادهای پژوهشی اجازه جذب تمام بودجه را نداد. در سال 1386 بودجه پژوهش وزارت نفت 220 میلیارد تومان بوده و امسال نیز کمی ‌بر آن افزوده شده است. مشخص است که جذب تمامی‌بودجه پیش بینی شده در سال جاری همچون سنوات گذاشته به دلایل مختلف امکانپذیر نخواهد شد.

واحدهای R&D یا پژوهش و توسعه چه نقشی در پژوهش دارند؟ آیا کار این واحدها با هم همپوشانی ندارد؟

این واحدها حالت کارگزاری دارند. اگرچه وجود یک بانک اطلاعاتی مناسب و دقیق مانع از همپوشانی فعالیت‌ها می‌شود، اما هنوز این امکان وجود دارد که یک طرح در جاهای مختلف طرح و اجرا شود. ستاد پژوهش و فناوری وزارت نفت نیز نقش ایجاد همدلی و هماهنگی بین این واحدها را دارد و خوشبختانه فکر می‌کنیم در این راه تا حدودی نیز موفق بوده‌ایم. ما باید نتایج کار این واحدها را با ملاحظه و دقت بیشتری ارزیابی کنیم. اداره کل پژوهش و فناوری وزارت نفت به عنوان یک واحد ستادی برای شرکت‌ها نقش روان‌سازی فعالیت‌ها را ایفاگر است و با برنامه‌ریزی‌های انجام شده و مساعی کارکنان صدیق و تلاشگر خود قطعاً به این مهم نائل خواهد شد.

هم‌اکنون دنیای فناوری به سمت استفاده بیشتر از فناوری‌های نوین نانو تکنولوژی، بیوتکنولوژی و غشا پیش می‌رود. حتما اینها در صنعت نفت هم جایگاه خاص خودشان را دارند. چه فعالیت‌هایی برای استفاده بیشتر از اینها در صنعت نفت انجام شده است؟

هم‌اکنون ستاد وزارت نفت در حال کار روی فناوری‌های نوین است. ما در حال بازنگری سند توسعه زیست فناوری کل کشور هستیم و نقش صنعت نفت را در آن بارز کرده‌ایم. در پژوهشگاه صنعت نفت و پژوهش و فناوری پتروشیمی‌نیز روی نانو کارهای خوبی کرده‌اند. درپی نقش اینها در جاهای مختلف از جمله مخازن زیرزمینی هستیم. برای نمونه، اگر از یک چهارم مخزنی استفاده می‌بریم، برای استفاده از سه‌چهارم باقی چه باید کرد؟ اینجاست که پژوهش در فناوری‌های نوین به کمک ما می‌آید و با ارائه فرضیات مختلف و تحقیقات علمی ‌راهگشا می‌شود. قطعا با تلاش‌هایی که گروه‌های پژوهشی، مطالعاتی و عملیاتی خواهند کرد، با افزایش یک درصد به ضریب بازیافت از مخازن حداقل 5 میلیارد بشکه نفت بیشتر استخراج خواهیم کرد.

هما کبیری