گذری بر مستند «نهضت امام خمینی‌ره‌»

در پردازش به خصال آن بزرگوار، افزون بر ویژگی‌های شخصی، امتیازات شخصیتی به گونه‌ای گسترده‌تر مورد توجه قرار می‌گیرند. در صحنه‌ای امام خمینیره‌‌ را مشاهده می‌کنیم که به هنگام مصاحبه‌ای، اظهار می‌دارد هیچ‌گاه حرکت و تلاشی را برای خود نخواسته است. در بخشی از سخنرانی‌شان در قم بیان می‌کند، من از آن علمایی هستم که اگر حکمی دادم، خودم برای تحقق‌اش حرکت خواهم کرد و یا در قسمت‌هایی دیگر از همان سخنرانی، آنگاه که رژیم شاه را به مبارزه می‌طلبد، به شجاعت ایشان واقف می‌گردیم.

شخصیت امام خمینی‌ره‌‌ مشحون از ارزش‌های عرفانی، فقهی و سیاسی بود و در این چارچوب است که این اثر می‌کوشد، نمودهایی از برخوردهای ایشان را با حوادث مهم سیاسی آن زمان و سال‌های 41 به بعد بنمایاند.

آیت‌الله جوادی آملی، در مقاله امام خمینیره‌‌ قهرمان اسفار اربعه می‌نویسد: حضرت‌ امام خمینیره‌‌ نه تنها مهندس اسلام بود، بلکه معمار اسلام نیز بود. ایشان نه تنها، فهمید که دین چه می‌گوید بلکه کوشید تا دین را از صفحه کتاب به درآورده و در صحنه جامعه پیاده کند. همچنین در همین مقاله و در جایی دیگر، بیان می‌دارد: امام امت هم سخن مرحوم مدرس را فرمود: که شریعت و دیانت‌ ما عین سیاست است و هم بالاتر از مدرس، آنچه را که ما نشنیده بودیم. فرمود که «طریقت ما هم، همان سیاست است و بالاتر از‌ آن، سخن حقیقی‌مان را هم سیر کرد که حقیقت ما عین سیاست است. البته،‌ سیاست در شریعت به سبکی، در طریقت به سبک دیگر و در حقیقت نیز، به روش خاص خود می‌باشد.»

به نظر می‌آید، بن‌مایه شخصیتی که این اثر می‌خواهد از امام خمینیره‌‌‌، ترسیم کند، همانی است که در این نقل قول، اشاره شد. با این توصیف مواردی که در مستند «نهضت امام خمینیره‌‌» مورد پرداخت قرار می‌گیرند، بیان عینی و جزیی‌تر همین اصل و ارتباط است.

امام خمینیره‌‌‌ انسان بزرگی بود و همین بزرگی، در عرصه اندیشه‌ها، او را در زمره دیگر زبدگان و نخبگانی قرار می‌‌داد که دیدگاه‌هایش میان انبوه پیروانش جلوه‌های متفاوت و گوناگونی می‌یافت. این اختلاف‌ها گاه از چنان عمقی برخوردار است که مایه مجادلات نظری و عملی بسیاری می‌شوند. در چنین فضایی، مجموعه مستند نهضت امام خمینیره‌‌‌ چه جایگاه و موقعیتی می‌تواند، داشته باشد؟

به سخنی دیگر،‌ در جامعه‌مان دسته، جمعیت، گروه و احزاب مختلفی وجود دارند که هر یک، نسبت به اندیشه‌های فقهی و سیاسی امام خمینیره‌‌‌ دیدگاه‌هایی را ابراز داشته‌اند. این نظرات تا آنجایی که صادقانه و براساس باورهای آنان باشد، قابل احترام است، اما هنگامی که قرار است، این نگرش‌ها در هیات برنامه‌ها و تولیداتی تلویزیونی از رسانه ملی منعکس گردد بهتر آن است که مجموعه دیدگاه‌های هواخواهان ایشان را پوشش دهد.

ساخت و تولید مستندهایی نظیر «نهضت امام خمینیره‌‌‌» و به طور کلی با موضوع انقلاب اسلامی، به نسبت تولیدات با موضوع‌های دیگر، با سختی‌های تودرتویی روبه‌رو است.

در چنین موقعیتی، با توجه به لزوم تهیه برنامه‌هایی در این باره و شناخت نسبی مردم از موضوع، مضمون و ساختار، تلاش برای تداوم جذابیت این‌گونه آثار، محتاج باریک بینی و خلاقیت‌های بیشتری خواهد بود. نکته دیگر آن که، ما همچنان در جریان و درون پدیده انقلاب اسلامی (که حاصل مجاهدت‌های علمی و عملی هدایت‌های امام خمینیره‌‌‌ است)‌ قرار داریم. این وضعیت، توصیف، تحلیل و داوری عمیق، مستقل و همه‌جانبه از این موضوع را با تنگناهایی روبه‌رو می‌کند.

مستند «نهضت امام خمینیره‌‌‌» به دلالت قسمت‌هایی که تاکنون پخش شده، رویکردی توصیفی را اتخاذ کرده، می‌کوشد در همین حوزه، پیرامون رخدادهای گوناگون مانند مخالفت‌های آغازین امام ره با رژیم ستمشاهی‌‌‌، دستگیری، تبعید و همچنین دیدگاه و مواضع ایشان، از زبان شواهد دست اول و نزدیک‌تر به واقعه، به تصویر کشد.

ادامه انقلاب اسلامی و حیات داشتن بسیاری از افراد نزدیک به رهبری آن، این اثر مستند را ملزم می‌کند تا مضامین را با رویکردی خاص، طراحی نماید. با چنین گرایشی، امکان وسعت دامنه مخاطبان فراهم خواهد شد. لیکن در صورتی که مجموعه بر مبنای توصیف‌هایی که می‌کند جنبه‌های تحلیلی خود را پررنگ‌تر گرداند یا بیشتر به اعلام موضع بپردازد این اقدام به جهت همان دلایلی که برشمردیم، برنامه را از جهت مضمون، با سوال و ابهام و گسست‌های مختلفی مواجه خواهد ساخت.

مستند «نهضت امام خمینیره‌‌» از جهت ساختار روایی، خطی است. رویدادها به ترتیب روزشمار از هنگام شکل‌گیری قیام 15 خرداد و پس از آن، مورد پردازش قرار می‌گیرند. در این راستا، سعی شده با بهره‌گیری از اسناد مکتوب، سخنان و تصاویر امامره‌‌‌ و همچنین خاطرات افراد و شخصیت‌های نزدیک به ایشان یا واقعه مورد اشاره، بر استحکام و قوت مستند نمایی آن، افزوده گردد.

تمهید دیگری که در واقع‌نمایی اثر بسیار موثر است، نشان دادن تصاویر چهره‌هایی است که تاکنون کمتر نشان داده شده‌اند.

چنین گرایشی، اگرچه دیرهنگام انجام گرفته است، با این وجود تحقق آن با پخش کامل مستندهایی همچون «برای آزادی» در سال‌های اخیر، ثمرات شیرین و پرباری را از جهت واقع‌گرایی و همگرایی بیشتر اقشار و طبقات گوناگون جامعه، به همراه داشته است. در این اثر، وحدت ملی مردم حول انقلاب اسلامی، به گونه‌ ملموس‌تری نمایان شده، به وضوح می‌نمایاند که چگونه، غنای حرکتی الهی و ملی می‌تواند، پیوستگی همه اقشار جامعه را با تمامی تفاوت ایدئولوژی و دیدگاه‌ها به ارمغان آورد.

مستند «نهضت امام خمینیره‌‌‌» برای تداوم ارتباطش با مخاطب ناگزیر از آن است که مسوولیت اصلی خود را از جهت محتوایی در زمینه بیان توصیفی هر چه واقعی‌تر ویژگی‌ها و شخصیت فکری و سیاسی امام خمینیره‌‌‌ بداند و در این میان، اتخاذ موضع پیرامون این رفتارها را به کسانی واگذارد که در موقعیت مخاطب، نظاره‌گر این اثر مستند هستند.

محمدرضا کریمی