قله دینوا رصدخانه ملی ایران می‌شود

دکتر محمد جواد لاریجانی، رییس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی که طرح رصدخانه ملی ایران در قالب پژوهشکده نجوم این پژوهشگاه دنبال می‌شود در پاسخ به ایسنا که روند پیشرفت طرح و تعیین محل رصدخانه را جویا شد از پایان مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران خبر داد و اعلام کرد: با توجه به نزدیکی شرایط دو ارتفاع مورد بررسی در قم و کاشان، مطالعات و اندازه‌گیری‌های دقیقی برای انتخاب محل مناسبتر برای احداث رصدخانه ملی انجام شد که سرانجام ارتفاعات دینوا در قم به دلیل شرایط مناسبتر نجومی به عنوان گزینه نهایی برای راه‌اندازی رصدخانه ملی ایران انتخاب شد.

وی با اشاره به این که روشنایی آسمان از مهمترین پارامترها در انتخاب مکان رصدخانه بوده که خصوصا در انتخاب گزینه برتر از بین دو کاندیدای نهایی بیشترین نقش را داشته است، خاطرنشان کرد: بخشی از روشنایی آسمان مربوط به روشنایی غیر طبیعی است که در آینده با وزارت نیرو هماهنگی می‌کنیم تا لامپ‌های روشنایی معابر عمومی را به نحوی پوشش دهند که نور کمتری از آنها به آسمان برسد که کاری شدنی است و بخشی هم که مربوط به عالم طبیعت و پارامتر دیدن بوده با مشخصات مختلف شامل غبار هوا، باران،‌ آب و هوا و عناصر موجود در فضا ارزیابی شده که در نهایت کوه‌های دینوا بیشترین نمره را کرده است.

رییس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) با اذعان به این که طرح مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران سال‌ها به طول انجامیده است، صرف این زمان طولانی را با توجه به اهمیت و ویژگی‌های مکانی مدنظر در احداث رصدخانه ملی که باید از دریچه آن به اعماق آسمان نفوذ کرد، ضروری خواند و تصریح کرد: مکان رصدخانه با وسواس و دقت علمی استاندارد بین‌المللی تعیین شده است.

شاید می‌توانستیم سریعتر تصمیم بگیریم اما هر بار که نتایج آماده شد، نشست‌های خوبی با حضور متخصصان خارجی برگزار شد و به نتیجه می رسیدیم که باید قدم دیگری برای افزایش دقت مکان‌یابی برداشته شود.

به گفته لاریجانی، مکان‌یابی رصدخانه‌ها واجد مهمترین تکنیک‌های فنی است که پژوهشگرانی ایرانی در روند پروژه به این دانش دست یافته‌اند.

رییس پژوهشگاه دانش‌های بنیادی با بیان اینکه مراحل بعدی احداث رصدخانه مانند تعیین مشخصات فنی تلسکوپ ، آینه‌ها و ویژگی حمل انجام شده است ، گفت: شبکه رایانه‌یی که باید اطلاعات را منتقل کند طراحی شده و در حال گذارندن مراحل مقدماتی است و نیروی انسانی مورد نیاز آن هم در حال تربیت است و امیدواریم که طبق برنامه‌ریزی انجام شده ، تلسکوپ رصدخانه ملی ایران به لحاظ آینه تا سال آینده ساخته شده و طی سه سال آینده اولین رصدهای علمی رصدخانه ملی ایران آغاز شود.

لاریجانی خاطرنشان کرد: آینه خام تلسکوپ در کشورهای اروپایی صاحب این تکنولوژی ساخته و سایر قسمت‌های آن در ایران ساخته می‌شود و آزمایشگاه مربوطه نیز راه‌اندازی شده است.


وی افزود: این رصدخانه با گذشت حدود یک هزار سال از ساخت رصدخانه معروف خواجه نصیرالدین طوسی احداث می‌شود و طبعا نباید پس از این زمان طولانی ، مجموعه‌ای درجه دو ساخته شود و لذا به دنبال احداث رصدخانه‌ای کاملا مدرن هستیم.

دکتر لاریجانی در پایان با بیان اینکه این تلکسوپ قرار نیست آخرین تلسکوپ کشور باشد، بلکه بناست بعد از هزار سال وارد فعالیت‌های جدی رصدی شویم ، خاطرنشان کرد: مطمئنا با تلسکوپ‌های کلاس دو یا سه متر که در طرح رصدخانه ملی مدنظر قرار دارد می‌توان کارهای دسته اول علمی انجام داد.

فعالیت مکان‌یابی رصدخانه ملی ایران در چند سال گذشته با نظارت مرکز تحصیلات تکمیلی در علوم پایه زنجان به ریاست دکتر یوسف ثبوتی زیر نظر دکتر سعدالله نصیری قیداری انجام شده است.

ابتدا با استفاده از داده‌های هواشناسی 33 منطقه در کشور که بر اساس مشاهدات اولیه شرایط بهتری داشتند. چهار محل مناسب از لحاظ پوشش ابری ، باد ، زلزله شناسی انتخاب شد و سپس با ابزارهای تخصصی تشخیص کیفیت شرایط رصدی (DIMM) وضعیت جو در آنها مورد بررسی قرار گرفت و سپس در مناسب‌ترین بلندی ممکن در هر محل یک گروه برای اندازه‌گیری‌های بعدی مستقر شد.

این گروه‌ها در شرایطی دشوار در مناطقی دور افتاده در همه شب‌هایی که آسمان صاف بوده به ثبت داده‌های کیفیت جو پرداخته‌اند.

نتایج این بررسی‌ها منجر به انتخاب نواحی نامزد اصلی احداث رصدخانه ملی شده است. پیگیری این اندازه‌گیریها همچنان فعالیت با اهمیتی برای رصدخانه ملی است.

در تعیین محل مناسب برای استقرار رصدخانه باید پارامترهای متعددی را از عوارض زمین شناختی مانند وجود گسل‌ها و معادن گرفته تا جریان‌های باد و اختلاف فشار، آلودگی نوری، پایداری جوی و از این قبیل منظور کرد.

این اطلاعات مشخص خواهند کرد که پارامتر دید برای هر محل چقدر است و بنابراین چه ابزاری برای آن محل مناسب خواهد بود. به همین دلیل داده‌های کیفیت جو برای طراحی فنی تلسکوپ و بهره‌برداری بهینه از رصدخانه ضروری است. البته داده‌های گردآوری شده در این بررسی مستقلا هم ارزش علمی دارند و مجموعه آنها شناسنامه مناطق ایران از لحاظ امکان استفاده از آسمان این کشور برای دانش جهانی نجوم محسوب می‌شود.

آسمان صاف هم گاه موهبتی است، مثلا برخورداری کشور شیلی از آسمان بسیار صاف باعث شد که کشورهای اروپایی در چارچوب سازمان رصدخانه جنوب اروپا از دهه 70 میلادی به بعد میلیاردها دلار برای ساختن رصدخانه در این کشور ــ علیرغم اوضاع بی‌ثباتش ــ سرمایه‌گذاری و درآمد ارزی هنگفتی نصیب آن کنند.

نکته مهم این است که با پایان گرفتن برنامه هشت ساله مکانیابی رصدخانه که چهار سال آن هم با تحققات میدانی و داده‌گیری‌های محیطی همراه بوده، کشور ما به فن‌آوری و دانش پیشرفته‌ای از مکان‌یابی دست یافته است و از این پس می‌تواند این دانسته‌ها و مهارت‌ها را به کشورهای دیگر منتقل کند.

این نخستین دانش پایه و فن‌آوری پیشرفته‌ای است که طرح رصدخانه ملی ایران برای ایرانیان به ارمغان آورده است و مسلما پا به پای تکمیل مراحل بعدی باز هم خواهد آورد.