ضرورت تعمیق آگاهی‌های مخاطب

«گـل‌هـای گـرمـسـیـری» در قسمت‌های آغازین، ساختار دراماتیکی و هنری پرکششی را به نمایش می‌گذارد. در این میان، داوری درباره شیوه پرداخت محتوایی و بررسی جزیی‌تر جنبه‌های روایی و خلاقیت‌های زیبایی شناسانه‌اش، نیازمند تماشای قسمت‌های بیشتری است.

تاکنون با جلوه‌هایی کلی از شخصیت و مکان‌هایی که قرار است رویداد‌ها در آنها شکل گیرند، آشنا شده‌‌ایم و دریافته‌ایم، بخشی از وقایع اصلی در خرمشهر، نمود خواهد یافت، همچنین، دو دانشجوی دختر و پسر که دومی‌ زاده آن مرز و بوم است گرفتار برخی از توطئه‌های سیاسی ضد انقلاب داخلی، شده‌اند.

با تامل در برخی از نشانه‌های این اثر و در نگاهی آغازین، هر چند «گل‌های گرمسیری» را می‌توان در جرگه آثاری تلقی کنیم که به دفاع مقدس می‌پردازند، اما به نظر می‌آید برای دستیابی قطعی دراین‌باره ضروری است، صبوری بیشتری پیشه نماییم.

این دیدگاه از آن‌رو واجد اهمیت است که شمار چشمگیری از تولیدات تلویزیونی که در قالب تله فیلم، مجموعه سریال (و یا فیلم سینمایی)‌ در این رسانه تهیه و از طریق آن پخش شده‌اند و برای این گروه تعریف گردیده‌اند به سال‌های جنگ و دفاع، نه از منظر موضوع و متن اصلی‌، بلکه با انگیزه طرح مضامین انسانی، خانوادگی و یا اجتماعی و جذابیت فضای آن، می‌نگرند. یکی از آشناترین سریال‌هایی که با این هدف، در گروه حماسه و دفاع و از شبکه 1 سیما، در معرفی دید مخاطبان قرار گرفت «خاک سرخ» ساخته ابراهیم حاتمی‌کیا بود.

درونمایه داستان، براساس زندگی زنی شکل می‌گرفت که به هنگام انجام مراسم ازدواج‌اش؛ در می‌یابد، او فرزند خانواده دیگری بوده، که هم‌اینک در خرمشهر زندگی می‌کنند. او زمانی برای یافتن خانواده گمشده‌اش روانه این خطه می‌شود که این منطقه مورد هجوم سبعانه متجاوزین بعثی، قرار می‌گیرد.

در «گل‌های گرمسیری»‌ نیز شروع جنگ و تجاوز دشمن به خرمشهر، بهانه‌ای برای شخصیت پسر می‌شود تا برای دفاع از جغرافیا و وطن خویش، به آن دیار برود. همسر او نیز برای یافتن وی روانه آن مکان شده، از آن پس است که وقایع دیگر، در این ارتباط و در تعامل با این دو شخصیت به وقوع خواهند پیوست.

جنبه‌های موضوعی این گونه آثار از همان مواردی است که می‌توان در این چارچوب مورد توجه قرار داد. در غالب این گونه تولیدات، عشق و خصائل مثبت اخلاقی و انسانی و عاطفی، تم اصلی روایت است و به این گونه است که بخش‌هایی دیگر از واقعیت‌های پیرامونی‌مان از جانبازان، فداکاری زنان و مقاومت مردمی گرفته تا سوژه‌های دیگر، نظیر کناره‌گیری برخی از رزمندگان سابق از جامعه، آوارگان و یا مسائل و موضوع‌هایی که در میان دشمنان و متجاوزان وجود دارند، مغفول مانده و کمتر به آنها پرداخته می‌شود.

شخصیت، از اساسی‌ترین عناصر درام است. این مقوله در آثار تولید شده تلویزیونی و همچنین سینمایی و نمایشی، در دو صورت ظاهری و محتوایی، خودنمایی می‌کند. از نظر شکل، در هیات‌های مختلفی، همچون، بسیجی، سپاهی، ارتشی، بستگان و بازماندگان شهداء، جانبازان و مردم عادی متاثر از جنگ قابل مشاهده است، اما از جهت محتوایی می‌توان شخصیت را براساس دوره‌های مختلف جنگ یعنی آغاز، میانه و پس از آن را مورد تامل قرار داد.

شخصیت‌های این آثار، در دو دوره آغاز و میانه به طور کامل، مثبت و به عنوان نتیجه تفکر و اعمال دینی نمایانده می‌شوند، به گونه‌ای که اگر ضعفی هم دارند، غالبا بیان نمی‌گردند.

چگونگی بروز و پرداخت شخصیت در بعد از جنگ، به دلایل گوناگونی ازجمله: دورتر بودن از زمان حمله دشمن، عدم لزوم پرداخت حماسی و تهییجی، متجلی شدن پیامدهای مثبت و منفی جنگ، فراهم آمدن زمینه اظهارنظر از منظر تخصصی، گروهی یا شـخـصـی، هـمـچـنـیـن ایـجـاد دلمشغولی‌های دیگر وضعیت متفاوت‌تری می‌یابد. تردیدی نیست که چنین فضایی، خواهد توانست به شخصیت غنا و باورپذیری بخشد.

کودکان، همواره از قربانیان اصلی جنگ بوده‌اند، ضمن این که در تحریک و تاثیرپذیری عوامل خانواده و افراد جامعه، برای دفاع و مقاومت در برابر متجاوزان، نقشی داشته و دارند. نکته دیگر این که، آثار مکتوب و بجا مانده از زمان دفاع مقدس نمایشگر حضور گسترده و مستمر نوجوانان، در رویارویی با خصم کینه‌توز، می‌باشند و این در شرایطی است که چنین شخصیت‌هایی، حضور محوری در این گونه تولیدات ندارند. اگر دفاع مقدس را از نظر زمانی، به 3 مرحله شروع جنگ، میانه و بعد از آن تفکیک کنیم با وجود آن که در موارد قابل توجهی ازجمله در «خاک سرخ» که اشاره شد یا «گل‌های گرمسیری» روی مقطع آغازین جنگ تاکید می‌گردد، اما این رویکرد از موضع جذابیت‌های دراماتیکی آن است که صورت پذیرفته. از این رو از جهت محتوایی، کمکی به تعمیق آگاهی‌های سیاسی و دیگر آگاهی‌های مخاطب، پیرامون دلایل هجوم دشمن به خاک کشورمان یا تحلیل‌های دیگر و به روز مربوط به این حوزه، نمی‌کند.

بررسی وضعیت مکان‌هایی که حوادث در آنها رخ می‌دهند، می‌تواند از ابعادی دیگر، قابل تامل باشد. به عنوان نمونه، در این زمینه، در میان مناطق جنوب، غرب، خاک عراق و پشت جبهه، بیشتر به جنوب پرداخته شده است. علت این رویکرد را باید، در شروع حمله خصم از جنوب و فتح خرمشهر به عنوان نمادی از پیروزی جهادگران سال‌های دفاع مقدس، دانست. با این وجود، نباید فراموش کرد که مناطق غرب (با توجه به حضور دشمنان خارجی و ضدانقلاب داخلی و موقعیت جغرافیایی و فرهنگی متفاوت)‌ خاک عراق یا پشت جبهه از ظرفیت‌های دراماتیکی و غنای محتوایی برخوردارند که می‌تواند در اشکال گوناگون مورد توجه قرار گیرند.

تولیدات داستانی با موضوع دفاع مقدس را به علت توجه دادن‌ ما به آن روز و سال‌های حماسی، به هر میزان و گونه‌ای آن هم از سوی افرادی کاربلد و آشنا را باید همیشه به فال نیک گرفت. تهیه سریال‌هایی همچون گل‌های گرمسیری، افزون بر لذتی که می‌توانند از تماشای صحنه و سکانس‌هایش، ارزانی‌مان دارند و به قوام و تداوم شور و غیرت ملی و دینی‌مان کمک کنند، این زمینه را نیز فراهم خواهند ساخت تا با توجه نمودن عمیق‌تر به سال‌های دفاع مقدس، ابعاد و جلوه‌های عمیق‌ و بکرتر آن مورد دید هنرمندان و مخاطبانمان قرار گیرد.

محمدرضا کریمی