همگان ‌همه‌‌ چیز ‌‌را‌‌ دانند

مقالات موجود در این دایره المعارف آنلاین، به صورت مشارکتی و توسط داوطلبانی از سرتاسر دنیا نوشته می‌شود. می‌توان گفت که تقریبا تمام ‌مقالات آن را هرکسی در هر گوشه‌ای از جهان که به اینترنت دسترسی داشته باشد، می‌تواند تصحیح کند. این سایت در بین 10 سایت پربازدیدکننده دنیای مجازی قرار دارد. البته یک خصوصیت منحصربه فرد باعث شده است سایت ویکی پدیا از بین این 10 سایت متمایز باشد. این خصوصیت منحصربه فرد، غیرانتفاعی بودن آن است. این دایره المعارف اینترنتی علاوه بر این که به عنوان یک مرجع مهم شناخته شده است، منبعی مهم برای دسترسی به اخبار روز دنیا نیز قلمداد می‌شود.

از کجا به وجود آمد

پیش زمینه به‌وجود آمدن ویکی پدیا، یک دایره المعارف انگلیسی رایگان و آنلاین بود. این دایره المعارف که مقالات آن توسط متخصصان و اهل فن نوشته و سپس تحت یک فرایند قانونی بازنگری و تجدیدنظر می‌شد، نوپدیا (Nupedia) نام داشتNupedia . در نهم مارس 2000 توسط یک شرکت کامپیوتری به نام Bomis پایه گذاری شد. "جیمی‌ویل" و "لاری سنگر" که از شخصیت‌های اصلی این شرکت به شمار می‌آمدند، بعدها با اصرار "ریچارد استالمن"، ویکی پدیا را بنا کردند. ویکی پدیا رسما در تاریخ 15 ژانویه 2001 و تنها با نسخه انگلیسی خود به آدرس www.wikipedia.com  پا به دنیای مجازی گذاشت. گرچه یک سال بعد یعنی در اواخر سال 2002 "ویل" خبر داد که ویکی پدیا هیچ آگهی را نمی‌پذیرد و به آدرس www.wikipedia.org نقل مکان خواهد کرد.

اندکی پس از راه اندازی این دایره المعارف آنلاین، تعداد مقالات آن به 20هزار وبه 18 زبان رسید. یک سال بعد تعداد زبان‌های آن به 26 و در آخر سال 2003 به 46 زبان رسید. این تعداد در اواخر سال 2004 به 161 رسید. در دسامبر سال 2007 ویکی پدیای انگلیسی دارای بیش از 2میلیون مقاله بود. این تعداد در ماه مارس 2008 به بیش از 10میلیون مقاله به 253 زبان رسید. تا دسامبر سال 2007 پنج زبان برتر ویکی پدیا عبارت بودند از: انگلیسی، آلمانی، فرانسه، لهستانی و ژاپنی. 

این روزها پروژه‌های دیگری هم با الهام از ویکی پدیا پا گرفته اند. از میان آن‌ها می‌توان به Citizendium، Scholarpedia، Amapedia و Knol گوگل اشاره کرد. سرویس جدید گوگل که Knol نام دارداز واژه knowledge به معنای دانش گرفته شده است. در این سرویس هم هر کسی می‌تواند هر مقاله ای را با هر موضوعی بنویسدو در اختیار دیگر کاربران در سرتاسر دنیا قرار دهد. تفاوت اصلی  knol با ویکی پدیا این است که بر خلاف ویکی پدیا یک دانشنامه متن باز نیست و نویسندگان موظفند نام و امضای خود را پای مقالات بگذارند تا در صورت اشتباه و یا ارایه اطلاعات نادرست قابل پیگیری باشد. از آن جایی که knol هنوز به طور رسمی‌کار خود را آغاز نکرده است نمی‌توان گفت که در رقابت با ویکی پدیا کدام یک برنده است.

محتوا و ساختار اصلی‌

حیات ویکی‌پدیا متکی به کاربران اینترنتی است. درحالی که تنها کاربران ثبت نام شده می‌توانند مقالات جدیدی در ویکی پدیا بنویسند، تقریبا هرکسی می‌تواند بی نام و یا حتی با شناسه کاربری، این مقالات را ویرایش کند. با کلیک بر روی کلمه "تاریخچه" که به هر مقاله ای لینک داده شده است می‌توانید از تمامی‌ویرایش‌های نوشته شده و تجدیدنظرها بر روی این مقالات باخبر شوید. البته اگر این تجدیدنظرها دارای مطالب هجوآمیز باشند و یا این که از کپی رایت تخطی کرده باشند، حذف خواهند شد.

ده‌ها هزار نفر جزو نویسندگان ویکی پدیا هستند. این نویسندگان ممکن است جزو کارشناسان و متخصصان رشته خود باشند و یا این که یک نویسنده و خواننده عادی به شمار آیند. این واقعیت که هر بازدیدکننده ای می‌تواند مقالات را ویرایش کند باعث تشویق به مشارکت و کار گروهی در حجم عظیمی‌از محتوا می‌شود. این سایت در حال حاضر بیش از 75هزار مشترک فعال دارد که درحال کار بر روی 9میلیون مقاله به 250 زبان هستند.

تفاوت اصلی ویکی پدیا با دیگر مراجع کاغذی، به روز بودن آن است. این به روز بودن در عرض ثانیه‌ها، دقایق و یا ساعت‌ها رخ می‌دهد و نیازی به گذشت چند ماه و یا سال ندارد. برخلاف دایره المعارف‌های سنتی مثل بریتانیکا، مقالات ویکی پدیا فرایندهای کارشناسی را طی نمی‌کنند و علاوه براین تغییرات اعمال شده در مقالات به سرعت در دسترس قرار می‌گیرند. اما برای این که از صحت و سقم این نوشته‌ها اطمینان حاصل شود، ویکی پدیا به اعضای خود که به آن‌ها wikipedians گفته می‌شود، متکی است.به این ترتیب احتمال خرابکاری و یا بروز مشکلاتی مثل تخطی از قانون بی طرفی و یا انواع خطاها در مقالات آن از بین می‌رود.هر نویسنده جدیدی که می‌خواهد وارد ویکی پدیا شود ابتدا باید قوانین آن را بخواند تا با اصول اولیه آشنا شود. "بی طرفانه بودن" مهمترین اصل نوشتن در این دانشنامه است.

 ویراستاران جامعه ویکی پدیا به مرور زمان ارتقای درجه می‌گیرند. اکثر آن‌ها ابتدا Administrator هستند و سپس به مراحل Steward و Bureaucrat می‌رسند.

نرم‌افزاری که به واسطه آن، ویکی پدیا کار می‌کند، یک نرم‌افزار رایگان و اپن سورس ویکی با نام Media Wiki است. درحال حاضر ویکی پدیا از طریق سرورهای GNU/Linux که 300تای آن در فلوریدا، 26تا در آمستردام و 23 تا در سئول است، کار می‌کند.

آیا ویکی پدیا قابل اعتماد است؟

برخی از اساتید دانشگاهی از دانشجویان خود می‌خواهند که در تحقیق‌ها و یا کنفرانس‌های خود از منبع ویکی پدیا استفاده نکنند. آن‌ها بر این باورند که ممکن است برخی از مقالات این سایت دارای ارزش علمی‌ کافی نباشند. اعتبار و درستی مقالات ویکی پدیا همواره مورد سئوال منتقدان بوده است. آن‌ها می‌گویند این سایت می‌تواند توسط خرابکاران اینترنتی مورد هدف قرار گیرد و اطلاعات غلطی در آن به نمایش درآید.

گرچه بر اساس یک تحقیق معتبر دانشگاهی که در سال 2007 انجام شد، این ادعا تا حد زیادی رد شد. نتیجه این تحقیق نشان می‌داد که نویسندگان بی نام و گاه گداری ویکی پدیا به همان اندازه قابل اعتمادند که نویسندگان ثبت نام شده و همیشگی آن اعتبار دارند. به هرحال شعار اصلی ویکی‌پدیا در اختیار گذاشتن آزاد دانش است.
مدیران ارشد ویکی پدیا برای جلوگیری از اعمال خرابکاری و درج اطلاعات نادرست تصمیم به راه اندازی یک سامانه پیشرفته کنترل کننده گرفتند که در آن اطلاعات قرار گرفته در بخش ویرایش ابتدا از سوی متخصصان مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرد و سپس بر روی سایت قرار می‌گیرد.

ویکی فارسی، خوب یا بد؟

اگرتا به حال برای یافتن یک واژه به نسخه فارسی ویکی پدیا سرزده باشید، به احتمال زیاد ممکن است آن را نیافته باشید.آن چه بدیهی به نظر می‌رسد حضور کم رمق زبان فارسی در بین 250 زبان فعال آن است.سهم نویسندگان فارسی زبان، با وجود استفاده گسترده‌شان از اینترنت، در نوشتن برای ویکی‌پدیا بسیار ناچیز است.

به گزارش سایت رادیو آلمان، به روز نبودن تنها مشکل ویکی‌پدیای فارسی نیست. خطاهای دستوری فراوان، جمله‌های ابتدایی، سطح علمی‌نه چندان بالا و کم عمق بودن مقالات نیز از جمله نقایصی است که صاحبنظران برای ویکی‌پدیای فارسی برشمرده‌اند، البته در کنار تمام موارد ذکر شده، اشتباهات علمی‌را هم می‌توان به آن اضافه کرد. 

 بسیاری از مقالات فارسی ویکی پدیا ناقص هستند و مدتهاست که در انتظار ویرایش یا تکمیل از سوی کاربران به سر می‌برند. اما این نقایص و کمبود مقالات بیشتر ناشی از حضور ناچیز فارسی زبانان است که آن را هم می‌توان به عدم آشنایی کاربران ایرانی با ویکی‌پدیا و امکانات آن دانست.  بسیاری از جستجوگران هنوز هم برای یافتن مفاهیم مورد نظر خود به سایت انگلیسی این دانشنامه مراجعه می‌کنند.   البته زیاد هم نباید نا امید بود. در این میان کسانی نیز هستند که می‌توان از آنها به عنوان نویسندگان با سابقه ویکی‌پدیا نام برد. "مانی پارسا" با نام کاربری "مانی" و نیز با داشتن 9 مدال ویکی‌پدیا، جزو یکی از همین نویسندگان است. بر پایه آمار کاربری وی، او از زمان عضویتش در سال 2004 تا سال 2007، 36هزار و 810 بار کار ویرایشی روی مقالات انجام داده است.  هرچند که ویکی‌پدیای فارسی تا کامل شدن راه درازی را پیش رو دارد، اما در حال حاضر یکی از در دسترس ترین دانشنامه‌های آنلاین فارسی است، که یقیناً تکامل و بهتر شدن آن به همکاری همه کاربران فارسی زبان بستگی دارد.   

داستان ویکی پدیا

شاید زمانی که جیمی‌ولز به فکر راه اندازی ویکی‌پدیا افتاد، تصور نمی‌کرد که روزی به خاطر این ایده خلاقانه، نامش در لیست 100انسان تأثیر گذار قرن قرار گیرد. این دانشنامه آنلاین به حدی محبوبیت کسب کرده است که در بسیاری از مطالعات دانشگاهی، کتاب‌ها و نیز کنفرانس‌ها استفاده وسیعی دارد. از ویکی پدیا همچنین به عنوان منبعی مهم در روزنامه نگاری استفاده می‌شود. این دایره المعارف رایگان و آنلاین در ماه می‌ 2004، 2جایزه مهم را به خود اختصاص داد.

این محبوبیت تا حدی بود که باعث شد فیلمی‌مستند با نام "داستان ویکی پدیا" در مورد آن ساخته شود. این فیلم در سال 2009اکران می‌شود و در آن تاریخچه ای از ویکی پدیا و خصوصیات آن به نمایش درخواهد آمد. علاوه بر این با نویسندگان آن از سرتاسر دنیا مصاحبه شده است.

فریبا فرهادیان‌