از داروخانه تا دژ تاب‌آوری

 با‌این‌حال، دستاورد مهم صنعت دارو تنها «دوام‌آوردن» بلکه آموختن راه‌های تاب‌آوری در شرایط دشوار بود. 
در جنگ اخیر، حدود ۴۴ واحد صنعتی، تولیدی، توزیعی و نظارتی آسیب دیدند. برخی خطوط تولید دارو و تجهیزات پزشکی دچار اختلال شدند، انبار راهبردی همدان آسیب دید و شماری از واحد‌ها ناگزیر از کاهش یا توقف موقت فعالیت شدند، اما با وجود این آسیب‌ها، زنجیره تامین دارو نگسست. این شاید یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بلوغ صنعت داروی ایران باشد؛ این‌که تامین دارو تنها به تولید یک کارخانه یا واردات یک محموله وابسته نیست، بلکه حاصل زنجیره‌ای از دانش، سرمایه، تولید، حمل‌ونقل، نظارت و اعتماد است و در صورت آسیب‌دیدن یک حلقه، سایر حلقه‌ها باید توان جبران داشته باشند. 

از همین منظر، مفهوم خودکفایی نیز معنای تازه‌ای پیدا کرده است. خودکفایی تنها تولید دارو در داخل نیست؛ بلکه توان کشور برای استفاده از ذخایر، یافتن مسیر‌های جایگزین تامین، حفظ تولید و رساندن دارو به بیمار در لحظه بحران است. ذخایر راهبردی در این میان به یکی از ستون‌های تاب‌آوری تبدیل شدند. اقلام حیاتی و ضروری از پیش شناسایی و برای شرایط اضطرار ذخیره شدند تا در زمان نیاز، بیمارستان‌ها و بیماران در انتظار بازگشت آرامش بازار نمانند. 

به‌همین‌دلیل، صنعت داروی ایران بیش از گذشته به‌سمت رصد لحظه‌ای بازار حرکت کرده است؛ رصد موجودی انبارها، میزان مصرف، توان شرکت‌های پخش و وضعیت تولید تا کاهش موجودی، پیش از تبدیل‌شدن به کمبود، شناسایی و مدیریت شود. در این میان، تولید داخل نیز جایگاهی راهبردی‌تر یافته است. کارخانه داخلی در روز‌های سخت تنها یک بنگاه اقتصادی نیست، بلکه بخشی از پشتوانه امنیت سلامت کشور است. هر‌جا تولید داخلی پاسخگوی نیاز باشد، باید تقویت شود و هر‌جا خلایی وجود دارد، واردات و مسیر‌های جایگزین باید به کمک بیایند. در نهایت، مساله اصلی نه تقابل «تولید داخل» و «واردات»، بلکه این است که مردم نباید بی‌دارو بمانند. 

شرکت‌های دانش‌بنیان نیز به بازیگران مهم آینده این صنعت تبدیل شده‌اند؛ از دارو‌های نوین و محصولات زیستی گرفته تا فناوری‌های پیشرفته و تولید مواد مؤثر. پیشرفت واقعی زمانی است که ایران نه فقط داروی امروز، بلکه سهمی در تولید داروی فردا داشته باشد. در کنار توسعه فناوری، تجربه بحران ضرورت چابک‌سازی فرآیند‌های اداری را نیز آشکار کرد. در شرایطی که زمان به‌اندازه دارو اهمیت داشت، تلاش شد با حفظ کیفیت و مسئولیت فنی، موانع اداری مانع حرکت زنجیره تامین نشوند. تسهیل برخی فرآیند‌ها و ترخیص کالا در شرایط خاص از همین ضرورت برخاست؛ این‌که کاغذبازی نباید بر جان انسان پیشی بگیرد. 

اما پشت این تاب‌آوری، انسان‌ها ایستاده‌اند؛ کارگران خطوط تولید، مسئولان فنی، کارکنان انبار، رانندگان، داروسازان، شرکت‌های پخش و داروخانه‌ها. در بحران اخیر، شماری از فعالان این حوزه جان خود را از دست دادند و گروهی نیز مجروح شدند؛ افرادی که سهم مهمی در حفظ زنجیره سلامت کشور داشتند؛ و امروز صنعت داروی ایران در حال گذار از «توان تولید» به «توان تاب‌آوری» است. پیشرفت دیگر تنها با تعداد کارخانه‌ها و حجم تولید سنجیده نمی‌شود؛ پیشرفت یعنی داشتن مسیر جایگزین در زمان اختلال، ذخیره برای روز‌های سخت، شناسایی زودهنگام کمبود و ایجاد هماهنگی میان تولید، واردات، توزیع و نظارت.
 
اما راه هنوز ادامه دارد و صنعت داروی ایران برای رسیدن به افق‌های بلندتر به سرمایه‌گذاری در پژوهش، نوسازی خطوط تولید، توسعه فناوری‌های نوین، تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان و گسترش بازار‌های صادراتی نیاز دارد، اما آنچه در این سال‌ها به‌دست آمده، کم‌اهمیت نیست. ایران آموخته است که امنیت دارویی را نمی‌توان در روز حادثه ساخت. امنیت دارویی حاصل سال‌ها دانش، سرمایه‌گذاری، تجربه و آمادگی است؛ دژی که در روز‌های آرام ساخته می‌شود تا در روز‌های بحران، پناه مردم باشد. شاید بزرگ‌ترین دستاورد این مسیر همین باشد؛ داروی ایرانی دیگر تنها محصول یک کارخانه نیست؛ حاصل تجربه صنعتی است که در دل بحران، راه حفظ زنجیره سلامت و ساختن تاب‌آوری برای آینده را آموخته است.