خاوران؛ گمشده‌ای در تاریخ کرمانشاه

کرمانشاه ـ جام جم آنلاین؛ شهر باستانی خاوران یا دینور کنونی، شهری پر زرق و برق با ثروت فراوان و یک مرکز تجاری مهم برای تبادل کالا از فلات مرکزی ایران به بغداد و شهرهای عراق به شمار می‌رفت. واحدهای صنعتی زیادی در آن فعالیت می‌کردند، کشاورزی پر رونقی داشت و محلی برای رفت و آمد تجار و بازرگانان مهم به شمار می‌رفت، اما وقوع یک زلزله مهیب، تغییر مسیر تجاری و بازرگانی، یک تهاجم بی رحمانه و... سرنوشت این شهر آباد را تغییر داد و به ویرانه‌ای تبدیل شد که امروز زیر خروارها خاک مدفون مانده است. 

سعید بروشان، باستان شناس، با اشاره به قدمت و اهمیت منطقه دینور در تاریخ کرمانشاه، اظهارکرد: دشت صحنه که منطقه دینور در داخل آن قرار گرفته، از هزاران سال قبل یک مرکز اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی مهم بوده و می‌توان آن را به عنوان یک پل ارتباطی میان تمدن‌های غرب ایران و دنیای خارج در نظر گرفت. 

وی افزود: طبق یافته‌های باستان شناسی و متون تاریخی بدست آمده از این منطقه، دشت صحنه در هزاره دوم و اول قبل از میلاد نقش مهمی در ارتباطات میان عیلام و دیگر تمدن‌های آن دوره ایفا می‌کرده و سفال‌های کشف شده در این منطقه خصوصا سفالهای پایه دکمه‌ای، شواهدی از نفوذ فرهنگ عیلامی در این منطقه و نمادی از تعاملات فرهنگی و تجاری میان اقوام مختلف را در آن دوره نشان می‌دهد. 

این باستان شناس با بیان اینکه بعدها در در دوره ساسانیان، غرب ایران بخشی از ایالت بزرگ «پهله» این امپراطوری می‌شود، تصریح کرد: پس از سقوط ساسانیان، در نخستین سده‌های اسلامی، فاتحان عرب برای مدیریت مالیاتی و اداری کشور، مناطق مختلف ایران را به واحدهای جدیدی تقسیم کردند. 

وی ادامه داد: در این میان، زاگرس مرکزی به دو بخش بزرگ تقسیم شد، یکی «ماه البصره» شامل نهاوند و مناطق همجوار آن بود که خراج آن به بصره می‌رفت و دیگری «ماه الکوفه» بود که هسته مرکزی آن را دشت حاصلخیز دینور و صحنه تشکیل می‌داد و خراج آن به کوفه می‌رفت. 

بروشان با بیان اینکه دینور مرکز اداری ماه الکوفه بود، عنوان کرد: انتخاب این شهر به عنوان ماه الکوفه تصادفی نبود، چراکه دینور علاوه بر ثروت فراوان، در نقطه‌ای واقع شده بود که جاده شاهی باستان(شاهراه خراسان و جاده ابریشم) از آن عبور می‌کرد. 

وی اضافه کرد: این شهر به دلیل موقعیت شرقی‌اش نسبت به مرکز زاگرس، به شهر خاوران(محل طلوع خورشید یا مشرق) معروف بود و آن را به این نام می‌خواندند. 

رئیس اداره میراث فرهنگی شهرستان صحنه یادآورشد: طبق اسناد تاریخی، شهر خاوران یا دینور امروزی شهری بوده که دارای باروهای مستحکم، مسجدی روی یک صفه سنگی و بازارهای تخصصی کالاهای وارداتی از چین و جاده ابریشم بوده که به سمت بغداد و کوفه هدایت می‌شدند. 

وی با تاکید براینکه شهر بزرگ خاوران در دوره اسلامی روی لایه‌های ضخیمی از تمدن‌های پیش از تاریخ بنا شده بود، عنوان کرد: منطقه دینور یا شهر خاوران در قرون اولیه اسلامی یک قطب صنعتی بزرگ بوده، به گونه‌ای که سنگ‌های بزرگ عصاری(آسیابهای افقی سنگین) کشف شده از این منطقه نشان می‌دهد که یک فناوری پیشرفته تولید انبوه عصاره گیاهان و روغن‌های گیاهی و دوشاب همچون دانه‌های روغنی و انگور در این منطقه وجود داشته که آن را به سراسر شبکه خلافت عباسی صادر می‌کرده‌اند. 

بروشان در ادامه به سرنوشت تلخ این شهر تاریخی اشاره کرد و افزود: طی دوره‌های بعدی، حوادث تلخ زیادی برای این شهر تاریخی رخ داد که کم کم آن را از دایره شهرهای مهم این منطقه خارج کرد و مرکزیت خود را به مرور از دست داد. یکی از اولین دلایل از بین رفتن شهر تاریخی خاوران، زلزله‌ای بوده که حدود سال ۳۹۸ هجری قمری در این منطقه رخ داده و در  کتاب‌های تاریخی عنوان شده که چنان زلزله سهمگینی بوده که بخش اعظم این شهر را با خاک یکسان کرده است. 

وی از تغییر مسیر کاروان‌های تجاری و نظامی به عنوان یکی دیگر از علل افول این شهر تاریخی نام برد و گفت: پس از زلزله بزرگ، در دوره سلجوقیان، به دلیل ناامنی مسیرهای شمالی زاگرس، مسیر اصلی کاروان‌های تجاری و نظامی بغداد به سمت فلات مرکزی ایران به سمت جنوب تغییر پیدا کرد و این تغییر مسیر باعث شد تا عملا دیگر کاروان‌های تجاری و نظامی از دینور عبور نکنند و این عبور از پایین کوه بیستون و از دل شهر کرمانشاه انجام گیرد. 

این باستان شناس تاکید کرد: با رونق گرفتن کرمانشاه به عنوان منزلگاه جدید و امن، دینور عملا در یک بن بست جغرافیایی و تجاری قرار گرفت و سرمایه گذاران، بازرگانان و دیوان سالاران به مرور آن را ترک کردند. 

وی به تهاجمانی که طی سالهای بعدی به این شهر صورت گرفت نیز اشاره کرد و گفت: در قرن چهارم هجری و در جریان کشمکش‌های منطقه‌ای، مرداویج زیاری (بنیان‌گذار سلسله زیاریان) به دینور حمله کرد. طبق متون تاریخی این هجوم با بی‌رحمی تمام همراه بود. شهر غارت شد، کارگاه‌های صنعتی عصاری به آتش کشیده شد و بسیاری از نخبگان و مردم شهر قتل‌عام یا آواره شدند. این ضربه نظامی، کمر اقتصادی شهر را نیز خم کرده بود.

بروشان ادامه داد: هجوم ویرانگر مغول‌ها و پس از آن حملات تخریب‌گر تیمور لنگ، بقایای این شهر تمدن‌ساز را به طور کامل از بین برد. سیستم پیچیده نظام کشاورزی و کانال‌های آبیاری دشت دینور ویران شد و شهر رسماً به یک منطقه متروکه و روستایی تبدیل شد.

وی در بخش دیگری از این گفت و گو با بیان اینکه شهر باستانی خاوران در گذشته وسعت بسیار زیادی داشته، عنوان کرد: باتوجه به اینکه این شهر هم اکنون در دل خاک نهفته و تاکنون کاوش باستان شناسی و یا تعیین عرصه و حریم آن صورت نگرفته، بنابراین نمی‌توانیم به قطعیت اعلام کنیم که وسعت این شهر در گذشته تا چه اندازه بوده است.

این باستان شناس در ادامه گفت: براساس بررسی‌های باستان شناسی انجام شده،  این شهر در گذشته در جوار تمدن‌های بسیار کهنی واقع شده که از جمله آن می‌توان به تپه شیخی آباد واقع در روستای کرتویج اشاره کرد. طی سالهای گذشته کاوش‌های مشترک بین‌المللی در این محوطه، پرده از قدمتی خیره‌کننده برداشت، چراکه قدمت استقرار در این تپه باستانی به حدود ۱۲ هزار سال پیش می‌رسید، البته شیخی‌آباد صرفاً یک استقرار ساده نبود؛ بلکه شواهد باستان‌شناسی نشان می‌داد که این تپه یکی از نخستین سکونتگاه‌های دائم بشر در دوره نوسنگی بدون سفال و یکی از کهن‌ترین نیایشگاه‌های شناخته‌شده در دشت‌های غرب آسیا بوده است. کشف فضاهای معماری خاص با شاخ‌های حیوانات، گواهی بر آغاز رفتارهای آیینی و معنوی انسان زاگرس‌نشین در این نقطه است. 

وی با بیان اینکه منطقه دینور علاوه بر اهمیت اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، محل زندگی  دانشمندان بزرگی نیز بوده، عنوان کرد: از جمله این دانشمندان می‌توان به ابوحنیفه دینوری بنیانگذار گیاه شناسی مورفولوژیک، ابن قتیبه دینوری معمار و مغز متفکر فرهنگ نویسی و دیوان سالاری و ابوعلی دینوری حلقه اتصال عرفان زاگرس به بغداد نام برد.