الهیات سیاسی حج در عصر رهبر شهید

الهیات سیاسی حج، شاخه‌ای از الهیات حج است که در آن این فریضه الهی صرفاً یک مناسک عبادی فردی تلقی نمی‌شود، بلکه عرصه‌ای برای بازنمایی هویت جمعی امت اسلامی، اعلام مواضع سیاسی در برابر نظام سلطه و تحقق «امت واحد» به شمار می‌رود.

کد خبر: ۱۵۵۳۸۶۷

نویسنده حجت‌الاسلام دکتر محمدباقر پورامینی/ دانشیار گروه کلام اسلامی و الهیات جدید/پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی

این نگاه در انقلاب اسلامی ایران و با رهبری امام خمینی (ره) صورتبندی تازه‌ای یافت و «برائت از مشرکان» به عنوان فریضه‌ای سیاسی در کنار فروع دین قرار گرفت. آیت الله العظمی خامنه‌ای، در دوران زعامت و رهبری خویش ، این الهیات را با تأکید بر پیوند میان «برائت» و «اتحاد مسلمانان» توسعه دادند. ایشان با صدور پیام‌های سالانه به حجاج و بیانات مستمر در دیدار کارگزاران حج ، عملاً حج را به عرصه ای برای «عرض اندام تمدنی امت» و افشای نظام سلطه ، آمریکا و صهیونیسم جهانی تبدیل کردند. در عصر رهبری ایشان ، حج نه یک عمل عبادی و مذهبی کمرنگ ، که کانون هویت بخشی ، استکبارستیزی و وحدت اسلامی شد .در طول زعامت و رهبری آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، ایشان سنت صدور پیام سالانه به حجاج را بدون وقفه ادامه دادند و در این پیام ها همواره سه محور تکرار شده است : مسئله فلسطین به عنوان رأس مسائل سیاسی جهان اسلام ، ضرورت پرهیز وحدت امت اسلامی و پرهیز از تفرقه مذهبی ، و اعلام برائت از استکبار و صهیونیسم. در ماه‌های پس از شهات رهبر شهید که جهان شاهد آغاز افول امپرتوری آمریکاست ، حج ۱۴۰۵ بهانه ای برای مرور اندیشه‌های ایشان در زمینه الهیات سیاسی حج است:
۱ . در اندیشه آیت الله العظمی خامنه‌ای ، برائت از مشرکان ریشه محکمی در قرآن و سنت دارد ، به ویژه آیه سوم سوره توبه که «حج اکبر» را زمان اعلام بیزاری خدا و رسول از مشرکان معرفی می‌کند و آیه چهارم سوره ممتحنه که حضرت ابراهیم را اسوه تبری از مشرکان می خواند . ایشان با استناد به این آیات ، برائت را نه بدعتی سیاسی ، بلکه «عبادی در زمان و مکان خودش» تعریف می‌کنند .
۲ . از نگاه ایشان ، «مشرک» تنها به بت پرستان سنتی محدود نمی‌شود ، بلکه مستکبران جهانی به ویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی ، مصداق «شرک سیاسی» هستند . بنابراین برائت به معنای بیزاری از طاغوت زمانه، نظام سلطه و اعلام انزجار از ظلم ساختاریافته معنا می یابد ، نه دشمنی با پیروان ادیان یا مذاهب دیگر .
۳ . نظریه الهیات سیاسی حج در اندیشه ایشان ، دو مفهوم «برائت» و «اتحاد مسلمانان» را نه در تقابل ، بلکه در پیوند با یکدیگر قرار می دهد . ایشان با تکیه بر آیه «اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم» (فتح : ۲۹) معتقدند که شدت در برابر کفار و مهربانی میان مؤمنان دو روی یک سکه اند ؛ بدون برائت ، اتحاد به سازش با ظلم تبدیل می‌شود ، و بدون اتحاد ، برائت به خشونت فرقه‌ای منجر می گردد .
۴ . از منظر عملی ، ایشان اتحاد مسلمانان را در حج با تأکید بر حضور در نماز جماعت مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص) پشت سر ائمه ای که لزوماً هم مذهب نیستند ، برگزاری مجالس مشترک قرائت قرآن ، و رفتار برادرانه با حجاج همه ملیت ها و مذاهب تعریف می کنند . در روایات ائمه اطهار (ع) نیز تأکید شده که پیروان اهل بیت(ع) در حرمین با سایر مسلمانان نماز بخوانند تا الفت و همدلی تقویت شود .
۵ . در عین حال ، رهبر شهید همواره تصریح کرده اند که دفاع از مظلوم (به ویژه ملت فلسطین) یک فریضه اسلامی است و حج بهترین مکان برای اعلام این حمایت جمعی می باشد . از این رو ، مراسم «برائت از مشرکان» در روز عرفه ، نه فقط شعار علیه آمریکا و اسرائیل ، که اعلام همبستگی با همه مظلومان جهان اسلام از فلسطین و یمن تا بحرین و کشمیر است .
۶ . یکی از نوآوری های نظری آیت الله خامنه ای ، تمایز میان «دولت ها» و «ملت ها» در حج است . ایشان معتقدند اگرچه برخی دولت های اسلامی با استکبار رابطه دارند ، اما حج عرصه ای است که ملت ها می توانند صدای مستقل خود را فارغ از سیاست های دولتی به گوش جهان برسانند . بنابراین برائت یک فریضه فرادولتی و فراملی محسوب می شود .
۷ . نگاه ایشان در برابر سه جریان رقیب در جهان اسلام موضعی متمایز دارد . در برابر سلفی - تکفیری که برائت را به سایر مسلمانان تعمیم می دهد ، ایشان برائت را محدود به مستکبران می دانند . در برابر جریان سلفی - سازشکار (عربستان سعودی) که حج را کاملاً غیرسیاسی تفسیر می کند ، ایشان بر عبادی - سیاسی بودن حج تأکید دارند . و در برابر اخوان المسلمین که برائت را نظری مطرح می کند ، ایشان آن را به مناسکی عینی و سالانه در عرفات تبدیل کرده اند .

۸ . حج «مُشتی نمونه خروار» از امت اسلامی آرمانی است و به باور ایشان در حج ، مسلمانان از «هر راه دوری» (کُلِّ فَجٍّ عَمِیق) گرد هم می آیند و دردهای مشترک خود را می شنوند : درد استضعاف ، درد اشغال ، درد تحریم و تبعیض . این شناخت متقابل ، زمینه ساز «رفع شبهات» و «کمرنگ شدن دشمنی های ساختگی» میان مذاهب می شود .
۹. در نهایت ، الهیات سیاسی حج در عصر رهبر شهید آیت الله العظمی خامنه‌ای ، پروژه‌ای تمدنی برای تحقق «امت واحده» مقاوم است . در این پروژه ، برائت از مشرکان مرز «ما» و «آنها» را مشخص می کند (ما = مسلمانان مظلوم ؛ آنها = مستکبران و صهیونیست ها) و اتحاد مسلمین ، محتوای مثبت این هویت جمعی را می سازد . حج به مثابه آیینه ای سالانه ، این دو را در عمل به نمایش می‌گذارد .
بنابراین ، از نگاه قائد اعظم ، الهیات سیاسی حج بر پایه توحید و ولایت استوار است : شرک، اطاعت از طاغوت و نظام سلطه می باشد و برائت ، بیزاری از آن ؛ اتحاد نیز همبستگی همه مسلمانان حول محور دشمن شناسی مشترک است. این دو نه تنها متضاد نیستند ، بلکه شرط یکدیگرند . رهبر شهید ، حج را از یک مناسک فردیِ کم خطر به کانون استکبارستیزی و وحدت اسلامی تبدیل کردند. میراث ماندگار ایشان برای جهان اسلام ، حجی است که در عین شدت علیه کفار، سرشار از رحمت میان برادران مسلمان می‌باشد؛ حجی که سیاست را عین دینداری و عبادت را عرصه انقلابی گری می‌داند.