کاهش سن مصرف دخانیات به زیر ۱۵ سال، نگرانیها را دوچندان کرده و نشان میدهد صنایع دخانیات بیش از گذشته نسل نوجوان را هدف قرار دادهاند.
همزمان با هفته ملی بدون دخانیات که از ۴ تا ۱۰ خردادماه تعیین شده، باردیگر موضوع مقابله با تبلیغات و جذابسازی مصرف دخانیات موردتوجه قرار گرفته است. شعار امسال سازمان جهانی بهداشت در روز جهانی بدون دخانیات «پردهبرداری از جذابیت؛ مقابله با اعتیاد به نیکوتین و دخانیات» انتخاب شده؛ شعاری که بر افشای تاکتیکهای شرکتهای دخانی برای جذب نوجوانان و جوانان تأکید دارد. در ایران نیز شعار هفته ملی بدون دخانیات «افشای جذابیتها و تبلیغات دروغین برای نسلی عاری از دخانیات» اعلام شده است.
به اعتقاد کارشناسان، افزایش آگاهی عمومی، محدودسازی تبلیغات، اجرای دقیق قوانین و جلوگیری از دسترسی آسان نوجوانان به محصولات دخانی، از مهمترین راهکارهای کنترل این بحران به شمار میرود.
در ادامه و برای بررسی این موضوعات، با دکتر شریف ترکمن نژاد، مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران به گفتوگو پرداختهایم.
باتوجه به اینکه در هفته ملی دخانیات قرار داریم و شعار امسال بر «افشای جذابیتها و تبلیغات دروغین برای نسلی عاری از دخانیات» تأکید دارد، درباره این شعار توضیح میدهید؟
شعار سال ۲۰۲۶ بر برداشتن نقاب از جذابیتهای ظاهری و مقابله با اعتیاد به نیکوتین و تنباکو تأکید دارد. صنعت دخانیات در سراسر جهان تلاش میکند با روشهای مختلف نوجوانان و جوانان را به مصرف دخانیات وابسته کند تا بازار مصرف بلندمدتی برای خود ایجاد کند. شرکتهای دخانی برای این هدف از ترفندهای متنوعی استفاده میکنند؛ از افزودن عطر و طعمهای جذاب به سیگار و قلیان گرفته تا طراحی بستهبندیهای شکیل و تبلیغات غیرمستقیم که مصرف دخانیات را به آزادی فردی، روشنفکری یا جایگاه اجتماعی پیوند میزند. حتی در طراحی برخی محصولات، مخاطب زن و جوان بهطور مشخص هدف قرار میگیرد؛ برای مثال سیگارهایی با طراحی باریکتر، رنگهای جذاب و بستهبندی متفاوت برای خانمها تولید میشود تا مصرف را عادیسازی و جذاب جلوه دهند.
کدامیک از انواع دخانیات بیشترین رشد مصرف را در ایران دارد؟
در حال حاضر همه انواع دخانیات در کشور مصرف بالایی دارند. حدود ۴۵۰ برند سیگار در بازار ایران عرضه و سالانه نزدیک به ۷۲ میلیارد نخ سیگار در کشور مصرف میشود. حدود ۷۰ تا ۷۵ درصد این بازار در اختیار شرکتهای خارجی است که در ایران فعالیت دارند. برندهایی که امروز در اغلب مغازهها، دکهها و سوپرمارکتها دیده میشود، عمدتا متعلق به همین شرکتهای خارجی است که محصولاتشان در داخل کشور نیز تولید میشود.
مصرف کدام نوع دخانیات بیشتر است؛ سیگار، قلیان یا محصولات نوپدید؟
هنوز مصرف سیگار معمولی از سایر محصولات بیشتر است، اما مصرف قلیان بهشدت در حال افزایش است؛ بهویژه با گسترش سفرهخانهها، قلیانسراها و عرضه قلیان در رستورانها و کافیشاپها. این روند بهخصوص در میان دختران و پسران جوان و نوجوان نگرانکننده است. از سوی دیگر مصرف سیگارهای الکترونیکی نیز رشد بسیار زیادی داشته است. این محصولات بهصورت قاچاق وارد کشور میشوند و هیچ مجوز قانونی برای ورود ندارند، اما به دلیل تبلیغات گسترده در فضای مجازی و معرفی آنها بهعنوان محصولات مدرن و کمخطر، مورد استقبال نوجوانان قرار گرفتهاند. علاوهبر این، محصولاتی مانند «کیسه نیکوتین» که بین لب و لثه قرار میگیرد نیز در حال گسترش است.
آخرین آمار شیوع مصرف دخانیات در میان مردان و زنان چیست؟ آیا الگوی مصرف در حال تغییر است؟
آخرین بررسی جامع کشور در قالب مطالعه «استپس» وزارت بهداشت انجام شده است. براساس این مطالعه، شیوع کلی مصرف دخانیات در کشور کمتر از ۱۵ درصد اعلام شده است. حدود ۲۵ درصد مردان و ۵ درصد زنان بالای ۱۸ سال مصرفکننده دخانیات هستند.
کاهش سن مصرف دخانیات تا چه حد جدی شده است؟
بررسیها نشان میدهد حدود ۸۰ درصد افرادی که مصرف دخانیات را آغاز میکنند، شروع مصرفشان زیر ۱۸ سال است. مطالعات متعدد این موضوع را تأیید کرده و نکته نگرانکنندهتر اینکه سن شروع مصرف در حال کاهش و رسیدن به زیر ۱۵ سال است. بررسیهای ما در جمعیت مبارزه با دخانیات، بهویژه در شهرستانهایی که فعالیت میکنیم، کاملا نشان میدهد مصرف دخانیات در میان گروه سنی زیر ۱۵ سال در حال افزایش است و این زنگ خطر جدی برای سلامت نسل آینده محسوب میشود.
مالیات دخانیات اکنون در چه وضعیتی قرار دارد و این مالیات چقدر باید افزایش پیدا کند تا اثر بازدارنده داشته باشد؟
در سالهای گذشته تلاشهای زیادی برای افزایش مالیات دخانیات انجام شده و هر سال هم تا حدی افزایش پیدا کرده است، هرچند صنعت دخانیات همواره سعی میکند از این موضوع فرار کند. در حال حاضر قرار است تولیدات داخلی ۴۵ درصد و تولیدات خارجی ۹۰ درصد مالیات پرداخت کنند، اما در عمل این میزان بهطور کامل محقق نمیشود و بخشی از شرکتهای خارجی فرار مالیاتی دارند. از طرف دیگر، شرکتهایی که برندهای خارجی را در ایران تولید میکنند، تلاش میکنند خود را از شمول مالیات محصولات خارجی خارج کنند. هنوز مالیات دخانیات آنقدر بازدارنده نشده که بتواند بر افرادی که تازه قصد شروع مصرف دارند یا اقشار کمدرآمد اثر جدی بگذارد.
بررسیها نشان میدهد به ازای هر ۱۰ درصد افزایش قیمت دخانیات، در کشورهای توسعهیافته حدود ۴ درصد و در کشورهای با درآمد کم و متوسط مانند ایران حدود ۸ درصد مصرف کاهش پیدا میکند؛ بنابراین افزایش مالیات و گران شدن محصولات دخانی، یکی از مهمترین راهکارهای کنترل مصرف به شمار میرود. در کنار آن، توسعه اماکن بدون دخانیات نیز از استراتژیهای کلیدی در این حوزه است.
آیا شرایط جنگی و استرسهای ناشی از آن باعث افزایش مصرف دخانیات شده است؟
بله، کاملا مشخص است که شرایط بحرانی مانند جنگ، زلزله یا سیل میتواند مصرف دخانیات را افزایش دهد. به همین دلیل جمعیت مبارزه با دخانیات دستورالعملی منتشر کرده که در آن راهکارهایی برای جلوگیری از افزایش مصرف در شرایط بحران ارائه شده است؛ هم برای سیاستگذاران و هم برای افرادی که مصرفکننده هستند تا بتوانند مصرف خود را کنترل کنند و افزایش ندهند.
چرا هنوز در برخی سریالها و تولیدات شبکه نمایش خانگی مصرف سیگار و قلیان دیده میشود و محدودیتی در این زمینه وجود ندارد؟
این موضوع یکی از روشهای دور زدن قانون است. وقتی تبلیغات مستقیم دخانیات ممنوع میشود، شرکتهای دخانی به سراغ تبلیغات غیرمستقیم میروند. این شرکتها با برخی تولیدکنندگان فیلم و سریال همکاری میکنند و حتی بهعنوان اسپانسر وارد میشوند تا صحنههای مصرف دخانیات در سناریوها گنجانده شود. حضور بازیگران و سلبریتیها در حال استعمال سیگار، قلیان یا پیپ، به نوعی عادیسازی و ترویج مصرف دخانیات است؛ روشی که سالهاست در سینمای جهان استفاده میشود.
در ایران نیز تلاشها و شکایتهای متعددی علیه برخی پلتفرمها، کارگردانان و عوامل تولید انجام شده و این موضوع در حال پیگیری قضایی است. در بسیاری از کشورها نمایش مصرف دخانیات در فیلم و سریال محدود یا ممنوع شده و تأثیر مثبتی هم داشته است. همچنین اخیرا پنج بسته سیاستی در شورایعالی انقلاب فرهنگی تصویب و توسط رئیسجمهور ابلاغ شده که حوزه مدارس، دانشگاهها، فضای مجازی، اماکن عمومی و رسانههاست و شبکه نمایش خانگی را هم دربر میگیرد. امیدواریم با اجرای این سیاستها بتوانیم این روند را کنترل کنیم.
باتوجه به شعار امسال، مهمترین شگردهای شرکتهای دخانیات برای جذب نسل جوان چیست؟
امروز صنعت دخانیات بیش از گذشته روی نوجوانان و جوانان تمرکز کرده است. استفاده از فضای مجازی، تبلیغات پنهان، همکاری با اینفلوئنسرها، معرفی محصولات نوپدید بهعنوان کالای مدرن و کمخطر، طراحی بستهبندیهای جذاب، طعمهای متنوع و حتی پیوند دادن مصرف دخانیات با سبک زندگی خاص، آزادی فردی یا روشنفکری از مهمترین روشهایی است که برای جذب نسل جوان بهکار گرفته میشود. هدف اصلی این صنعت، ایجاد وابستگی طولانیمدت در سنین پایین و حفظ بازار مصرف برای سالهای آینده است.
اگر به وبسایت شرکتهای بزرگ دخانیات مراجعه کنید، میبینید بسیاری از آنها از «آینده بدون دود» صحبت میکنند و مدعی هستند که متوجه مضرات دخانیات سنتی شدهاند و حالا محصولات کمضرر یا کمآسیب تولید میکنند. این درواقع آغاز یک فریب جدید است. آنها تلاش میکنند سیگارهای الکترونیکی و محصولات نوپدید را بیخطر یا کمخطر جلوه دهند و حتی بعضا ادعا میکنند برخی از این محصولات نیکوتین ندارند، در حالی که این محصولات حاوی مواد شیمیایی خطرناک هستند.
در بسیاری از این محصولات از ترکیباتی استفاده میشود که سرفه را کاهش میدهد و باعث میشود مصرفکننده در کوتاهمدت احساس خطر نکند، اما امروز در دنیا عوارض بسیار جدی و حتی موارد مرگ ناشی از مصرف سیگارهای الکترونیکی گزارش شده است؛ بنابراین یکی از مهمترین روشهای فریب، القای بیضرر بودن این محصولات است.
شرکتهای دخانیات چگونه مصرف این محصولات را از دید خانوادهها پنهان میکنند؟
یکی دیگر از شگردهای آنها پنهان کردن ظاهر واقعی این محصولات پشت عنوان فناوری و نوآوری است. وقتی نوجوانی سیگار معمولی مصرف کند، بوی آن بهراحتی قابل تشخیص است و همین موضوع تا حدی نقش بازدارنده برای خانوادهها دارد، اما بسیاری از سیگارهای الکترونیکی جدید اصلا ظاهر سیگار ندارند و شبیه فلش مموری یا وسایل دیجیتال طراحی میشوند. بوی آنها نیز مثل سیگار و قلیان محسوس نیست؛ بنابراین خانوادهها بهراحتی متوجه مصرف فرزندشان نمیشوند.
از سوی دیگر با استفاده از عباراتی مانند لایت، کمقطران، خنککننده یا تصاویر جذاب روی بستهبندیها تلاش میکنند ذهن مخاطب را منحرف کنند. تبلیغات گسترده در اینستاگرام، تلگرام و فروش آنلاین نیز یکی دیگر از ابزارهای جدی آنهاست؛ چراکه در این فضاها عملا نظارتی بر سن خریدار وجود ندارد و نوجوانان بهراحتی میتوانند این محصولات را تهیه کنند.
صنعت دخانیات از چه روشهای دیگری برای فریب مصرفکنندگان استفاده میکند؟
صنعت دخانیات علاوهبر همه این روشها، تلاش میکند محصولات خود را بسیار شیک و جذاب طراحی کند و با استفاده از واژههایی مانند کاهش آسیب ذهن مردم را منحرف کند. گسترش کیسههای نیکوتین نیز یکی دیگر از همین روشهاست که اکنون در کشور ما هم در حال رواج است.
از سوی دیگر برخی شرکتهای دخانی از پژوهشهایی حمایت میکنند که تلاش دارد خطرات دخانیات را کمتر نشان دهد. حمایت از فیلمها، سریالها، کنسرتها و استفاده از سلبریتیها برای نمایش مصرف سیگار و قلیان نیز یکی دیگر از روشهای ترویج مصرف است؛ چراکه نوجوانان این چهرهها را الگوی خود قرار میدهند و همین موضوع میتواند تمام آموزشهای پیشگیرانه را بیاثر کند.
یکی دیگر از ترفندهای این صنعت، سبزشویی یا همان ارائه چهرهای دوستدار محیطزیست از خود است. آنها ادعا میکنند از فعالیتهای زیستمحیطی حمایت میکنند، در حالی که واقعیت چیز دیگری است و بیشتر تلاش دارند تصویر خود را تطهیر کنند.
در ایران، موضوع بستهبندی ساده سالهاست در قانون پیشبینی شده، اما هنوز بهطور کامل اجرا نمیشود. براساس این قانون، بستهبندی محصولات دخانی باید کاملا ساده باشد و بخش قابلتوجهی از آن به هشدارهای سلامت اختصاص پیدا کند، اما صنعت دخانیات مانع اجرای کامل این موضوع شده است.
نکته مهم دیگر این است که بسیاری از محصولات دخانی، اطلاعات دقیقی از ترکیبات خود ارائه نمیکنند، در حالی که در سیگارهای سنتی بیش از ۷۰۰۰ ماده شیمیایی وجود دارد که حدود ۲۵۰ ماده برای سلامت مضر و دستکم ۷۰ ماده آن سرطانزا هستند. متأسفانه آمار سرطان در کشور رو به افزایش است و دخانیات یکی از مهمترین عوامل بروز سرطان به شمار میرود. کنترل مصرف دخانیات میتواند از بسیاری بیماریها پیشگیری کند، عمر مردم را افزایش دهد و هزینههای سنگینی را که به خانوادهها، نظام سلامت و حاکمیت تحمیل میشود، کاهش دهد.
