یاران امام جواد (ع)، تمدن سازان علوی

آنها در رشد و شکوفایی تمدن اسلام سهم بسزایی داشتند، لذا شایسته است که برای احیای نام و یاد و آثار و مرام تربیت‌یافتگان مکتب ائمه (ع) و معرفی آنان به نسل حاضر و آینده تلاش نمود. ما در این بحث به برخی از این بزرگواران اشاره خواهیم کرد.

۱. عبدالعظیم حسنی: عبدالعظیم بن عبدالله بن علی بن حسن بن زید بن حسن بن علی بن ابیطالب (ع) ملقب به حسنی است به خاطر انتسابش به امام حسن (ع) وی از اصحاب امام جواد (ع) و امام هادی (ع) بوده است. مشهور است که وی در زمان امام هادی (ع) وفات یافته است. وی فردی جلیل‌القدر و عابدی وارسته بوده که روایات و احادیث زیادی از امام جواد (ع) و امام هادی (ع) نقل کرده و کتاب‌های «خطب امیرالمؤمنین (ع)» و «الیوم و اللیله» را تألیف نموده است. محمد بن خالد برقی روایت می‌کند که عبدالعظیم حسنی (ع) از ترس سلطان وقت که علویان را اذیت و آزار می‌کرد و آنان را به قتل می‌رساند، گریخت و به شهر ری آمد و در خانه یکی از شیعیان سکونت گزید. دیگر شیعیان خبر حضور ایشان را شنیدند و به نزدش آمده، به حدیث او گوش فرامی‌دادند و سئوالات شرعی خود را می‌پرسیدند. وی در سال ۲۴۵ ه. ق وفات یافته است. هم‌اکنون قبر وی در شهر ری، نزدیک تهران واقع شده و زیارتگاه عاشقان اهل‌بیت (ع) است. در برخی از روایات ثواب زیارت ایشان را معادل ثواب زیارت امام حسین (ع) ذکر کرده‌اند. 

۲. احمد بن محمد بن ابی نصر بزنطی: وی از جمله یاران و اصحاب امام رضا (ع) و امام جواد (ع) بوده که نزد آن دو بزرگوار منزلتی رفیع داشته است. وی احادیث زیادی از این دو امام بزرگوار روایت کرده است ایشان از جمله محدثان شیعی موثق معرفی شده است. 
بزنطی به عنوان فردی جلیل‌القدر، فقیهی فاضل و یکی از اصحاب اجماع معرفی شده است. 
شیخ طوسی در الفهرست آورده است: وی از ثقات اهل کوفه بوده که حضرت رضا (ع) را ملاقات کرده و نزد ایشان مقامی عظیم داشته است. وفات وی در سال ۲۱۲ ه. ق اتفاق افتاده است. وی کتب متعددی تألیف کرده که از جمله آنها می‌توان به کتاب «الجامع» اشاره کرد. 

۳. فضل بن شاذان: فضل بن شاذان نیشابوری از اصحاب امام جواد و هادی و عسکری (ع) بوده است. وی فردی مورد اعتماد، جلیل‌القدر، فقیه و متکلم بوده است. برخی نوشته‌اند وی ۱۸۰ کتاب در فقه و حدیث و رد بر فرقه‌های ضاله و... نگاشته که متأسفانه اکثر آنها از بین رفته است. شیخ طوسی نام برخی از آثار وی را در الفهرست ذکر کرده است. اکثر تراجم‌نویسان از وی به نیکی یاد کرده‌اند. وفات وی در سال ۲۶۰ ه. ق گزارش شده است. ابن شاذان از جمله کسانی بوده که امام حسن عسکری (ع) برای وی طلب رحمت فرمودند. 

۴. حبیب بن اوس طائی: حبیب بن اوس طائی معروف به ابوتمام از اصحاب خاص امام جواد (ع) بوده است. او شاعری بزرگ و استاد لغت‎شناس و تاریخ و ایام عرب بود و دارای قصیده معروفی است که درباره ائمه دوازده‌گانه (ع) است. شیخ عباس قمی می‌نویسد: «علما گفته‌اند که از قبیله «طی» سه کس بیرون آمدند که هرکدام در باب خود منفرد بودند، حاتم طائی در جود، داود طائی در زهد و ابوتمام طائی در شعر. قبر ابوتمام در موصل معروف است. َ

۵. محمد بن ابی عمیر: وی از قبیله «ازدواج» از بزرگ‌ترین قبایل عرب است. علما و دانشمندان حکم به وثاقت و بزرگواری او نموده‌اند و او را عابدترین و با ورع‎ترین مردم زمان خویش می‌دانند و در فقه و دانش او را از افراد برجسته زمان خویش می‌شمارند که دارای کتب بسیاری است. از نظر علم حدیث وی فردی معتبر است. 
وفات وی در سال ۲۱۷ ه. ق ذکر شده است. شیخ طوسی کتب زیادی برای او ذکر کرده و از جمله این کتاب‌ها می‌توان به کتاب «النوادر»، کتاب «الاستطاعه» و کتاب «الرد علی اهل القدر و الجبر» اشاره کرد. 

۶. محمد بن سنان: وی از یاران برجسته امام جواد (ع) بود. روایاتی وجود دارد که بر بزرگی شأن و شدت اعتقاد و علم و ورع او دلالت می‌کند. امام جواد (ع) درباره او و صفوان بن یحیی فرمود: خداوند از آن دو راضی و خشنود گردد؛ زیرا آنها با من و پدرم هرگز مخالفت نکردند. 

۷. علی بن مهزیار: علی بن مهزیار اهوازی از اصحاب امام رضا (ع) و امام جواد (ع) و امام هادی (ع) بوده است. وی از منزلتی رفیع در نزد ائمه برخوردار و از جانب امامان معصوم وکیل بوده است. او با امام جواد (ع) مراسله و مکاتبه داشته است. امام جواد (ع) در جایی برای او می‌نویسد: «نوشته‎ات به دستم رسید. از کلامت خوشحال شدم، خداوند تو را مسرور گرداند...» در معجم رجال الحدیث آمده است: وی از خواص یاران امام جواد (ع) بوده و از جانب ایشان وکالت داشته و نزد آن امام بزرگوار دارای قدر و منزلت بوده است. در حدیث، جزء موثقین بوده و طعن و ایرادی بر او وارد نشده است. وی کتب زیادی تألیف کرده است. 

از دیگر یاران آن حضرت می‌توان به آدم بن اسحاق قمی، ابراهیم بن مهزیار، احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، زکریا بن آدم، صفوان بن یحیی و محمد بن اسماعیل بن بزیع اشاره کرد.