«جام‌‎جم» طرح امتداد مسئولیت تولیدکنندگان با هدف مدیریت پسماند را بررسی می‌کند

مسئولیت‌‎پذیری از تولید تا پسماند

مسئولیت‌‎پذیری از تولید تا پسماند
جایی به نام دور وجود ندارد هرچه را که به اصطلاح دور می‌‎اندازیم روزی دوباره به سمت خودمان باز می‌گردد و گریبان‌مان را می‌گیرد، این‌ها جملاتی است که آیه حمداوی از فعالان حوزه مدیریت پسماند و حفاظت از محیط‌زیست بار‌ها درخصوص اهمیت بازیافت گفته است.
کد خبر: ۱۳۸۳۶۰۸
نویسنده مریم ملی - گروه دانش و سلامت
باور به این که هر جای دوری در نهایت از راه آب، خاک و باد به محل سکونت ما وصل است، در ظاهر شاید سخت باشد، اما در سال‌های اخیر که ریزپلاستیک‌‎ها، درون بدن موجودات زنده آبزی و حتی اندام‎های جنین مشاهده شده به نظر می‎رسد پذیرشش دیگر دشوار نباشد. سیاست‌‎های محیط‌زیستی در تمام دنیا به گونه‎‌ای است که تمام مسئولیت‌های مدیریت پسماند بر دوش مصرف‌کننده نباشد به جدا کردن پسماند‌تر و خشک و تحویل آن به مراکز بازیافت ختم نشود و احساس مسئولیتی را از مراحل اولیه تولید در تولیدکنندگان ایجاد کند. شرکتی که مواد غذایی‌اش را در بسته‌بندی‌‎های ناسازگار با محیط‌زیست به بازار ارائه می‎کند باید با محدودیت یا جریمه‌‎ای روبه‌‎رو باشد تا این سیاست خود را تغییر دهد. تولیدکننده محصولات الکترونیکی که برای جمع‌‎آوری پسماندش، طرح زیست‌محیطی ندارد باید از سوی واحد‌های نظارتی مورد مواخذه قرار بگیرد. به این سیاست‎گذاری که در بسیاری از کشور‌های پیشرفته و در حال توسعه جهان در حال اجراست، «سیاست امتداد مسئولیت تولیدکننده» گفته می‌‎‏شود که ناظر بر محصول از زمان تولید تا پایان چرخه عمر آن است. سیاستی که نه‌تن‌ها دوست‎دار محیط‌زیست است و از منابع با ارزش هر کشور محافظت می‎کند بلکه اجرای دقیق و درست آن می‌‎تواند بار مالی مراحل تصفیه پسماند و بازیافت را هم تا حد قابل‌توجهی کاهش دهد. در این مطلب، شمای کلی این طرح، ظرفیت‌ها و چالش‌‎های اجرای آن در کشور را بررسی می‌کنیم.

طرح امتداد مسئولیت تولیدکننده از سال ۱۹۹۰ شروع شد و در سیاست و قانون چند کشور اروپایی از جمله آلمان، سوئیس، سوئد و فرانسه مواردی برای توجه به چرخه تولید تا انتهای مصرف محصولات به نهاد‌های مختلف ارائه کرد. در کشور ما هم چندسالی است که قوانین و مقرراتی برای توجه تولیدکنندگان به مسئولیت‎های زیست‎محیطی تصویب شده، اما مثل بسیاری از قوانینی که روی کاغذ، کارآمد و بی‌نقص هستند در مراحل اجرایی ضعف‎ها و چالش‌های جدی دارد.

طرح از کجا آغاز و به کجا ختم می‌‎شود؟

برای تحقق تمام بخش‎های مقررات امتداد مسئولیت تولیدکننده، گروه‎های مختلفی از افراد باید همکاری داشته باشند و تمام این فعالیت‎ها باید از سوی نهاد‌های نظارتی مورد ارزیابی قرار بگیرد. برای مثال؛ دولت با تعیین چارچوب سیاستی و قانون‎گذاری صحیح، مشخص کردن تمام تولیدکنندگان و انتخاب محصولاتی که شامل این مقررات می‎شود و همچنین ابلاغ آن به تولیدکنندگان باید مراحل ابتدایی این طرح را کلید بزند.

مرحله دوم از وظایف دولت، تعیین دقیق مسئولیت‎های تولیدکنندگان از تحویل، جمع‎آوری و بازیافت پسماندی است که محصول‌شان در پی داشته است. در مراحل بعدی، دولت باید نقش‎های شهرداری‎ها را برای‌شان به‌درستی تبیین کند و اعتبارات لازم را به آن‌ها تخصیص دهد. در کنار همه این‌ها نیاز جدی به مبارزه با واردات غیرقانونی احساس می‎شود، وارداتی که ممکن است بسته‎بندی‎های مناسبی برای بازیافت نداشته باشند، بنابراین نقش واردکننده‎ها اهمیت زیادی پیدا می‎کند و باید از سوی دولت کنترل شود.

مهم‎ترین مسئولیت متوجه تولیدکنندگان، خرده‎فروشان، توزیع‎کنندگان و شرکت‎هاست که باید برای تولیدات خود برنامه‎ای دقیق داشته باشند، جنس پسماند محصولات خود را شناسایی و روش بازیافت آن را تعیین کنند و گزارش دقیقی از نرخ بازیافت‎ها و پسماند‌های غیرقابل بازیافت خود داشته باشند. آن‌ها همچنین باید طبق روش مشخصی برای مصرف‎کننده خود به‌طور واضح توضیح دهند که پسماند محصولات‌شان چگونه قرار است در طرح امتداد مسئولیت تولیدکننده شرکت کند و چه آینده‎ای دارد. شرکت‎های مدیریت پسماند حلقه بعدی این زنجیر هستند که باید از طریق قرارداد‌های شهرداری‌های محلی، سازمان‎های دولتی برای مدیریت پسماند‌های بسته‎بندی از تولیدکنندگان وجه دریافت کنند. در نهایت حلقه پایانی زنجیر، مصرف‎کنندگان هستند که این طرح آن‌ها را موظف می‎کند تا پسماند‌های محصولات مصرف شده‌شان را زمانی که عمر مفید آن‌ها تمام شد به مکان‎های اعلام‎شده شهرداری بازگردانند.

توجه ویژه به مواد بازیافت شدنی در تولید محصولات

اقلام تحت پوشش طرح امتداد مسئولیت تولید‎کننده در کشور‌های مختلف معمولا شامل لوازم الکترونیکی و الکتریکی، بسته‎بندی، پلاستیک‎ها، وسایل نقلیه و باتری‎های خودرو می‎شود. هزینه‌هایی که برای هر ماده بسته‎بندی خاص از تولیدکنندگان دریافت می‎شود بین کشور‌های مختلف فرق دارد و این تفاوت‎ها به نحوه تولید آن مواد، جغرافیا یا تراکم جمعیت آن کشور و زیرساخت‌های مدیریت پسماندش ارتباط دارد. برای مثال به‌ازای این‌که تولید هر ماده‌ای چقدر هزینه می‌برد و چقدر ارزش بازیافت دارد، هزینه‌های دریافتی از تولیدکنندگان متفاوت است. در کشور بلژیک، بیشترین هزینه دریافتی از تولیدکنندگان به بخش تولید پلاستیک‌های بازیافت‌شدنی و غیرقابل بازیافت اختصاص دارد. کشور فرانسه بیشترین مبلغ را برای پسماند‌های آلومینیوم و پسماند‌های پلاستیکی غیرقابل بازیافت در نظر گرفته است. این مسأله نشان می‎دهد که تولید هر ماده در کشور‌های مختلف متناسب با منابعی که در اختیار دارند هزینه‎های مختلفی دارد و به همین‎ دلیل است که طرح امتداد مسئولیت تولیدکننده برای تمام محصولات هزینه یکسانی نخواهد داشت. این مسأله می‎تواند محل تحقیقات زیادی برای محققان ایرانی باشد تا روش‎هایی برای جایگزینی مواد کم‌هزینه‎تر و بازیافت‎شدنی را به تولیدکنندگان محصولات ارائه دهند تا هزینه‎های آن‌ها را هم کاهش دهند. این حوزه محل خوبی برای فعالیت شرکت‎های دانش‎بنیانی است که تخصص‌شان به حوزه محیط‌زیست و بازیافت مربوط می‎شود.

دریافت عوارض، تشویق و جریمه توامان

گرفتن عوارض از تولیدکنندگان و واردکنندگانی که بر اصول و مقررات امتداد مسئولیت متعهد نباشند می‎تواند بودجه‏ای برای احداث تاسیسات تبدیل پسماند به انرژی به حساب بیاید. این موضوع که در بند و تبصره ۶ قانون بودجه سال ۱۴۰۱ آمده است، زمینه‎ای است تا نرخ بازیافت در کشور بیشتر بشود. در حقیقت با دریافت عوارض از متخلفان این مقررات، حرکت در مسیر تولید انرژی از پسماند هم محقق می‎شود، چون تولیدکننده باید پذیرد که بهتر است از مواد غیرقابل بازیافت در بسته یا محصولات اصلی‌اش استفاده نکند یا اگر استفاده کرد هزینه‎های بازیافت و روش‎های جمع‎آوری آن به او هم ارتباط دارد و باید در آن نقش داشته باشد.

چالش‌‏هایی که اجرای طرح را پیچیده می‏‌کند

تولید‎کنندگان و واردکنندگان کالا‌هایی که شامل مقررات امتداد مسئولیت می‎شوند معمولا علاقه‎ای به پرداخت عوارض ندارند. از سویی دیگر، نوسانات قیمتی که در سال‌های اخیر وجود داشته باعث شده که بسیاری از تولیدکنندگان در پرداخت عواض دچار ابهام و تردید باشند. افراد و گروه‎های مافیای پسماند از دیگر بخش‎هایی هستند که سود زیادی را به دلیل نداشتن شفافیت و مدیریت غیراصولی پسماند‌های خشک کسب می‎کنند، به همین دلیل به مقررات امتداد مسئولیت علاقه‎ای ندارند و از به نتیجه نرسیدن سازوکار‌های قانونی آن راضی هستند. مافیای پسماند برای سود اقتصادی بیشتر با انجام کار‌هایی برای عدم شفافیت در میزان تولیدپسماند‌های خشک مداخله می‎کند و باعث بر هم خوردن نظم طرح‎های تفکیک پسماند در مبدا از طریق کارگران اتباع دیگر کشور‌ها می‎شوند. این‌ها مواردی است که باید از سوی نهاد‌های نظارتی مورد بررسی قرار بگیرد و مدیریت شود تا مقررات امتداد مسئولیت به درستی اجرا شود. در کنار این موارد، پدیده پسماندگردی متاسفانه به دلایل شرایط اقتصادی نامناسب، در شهر‌های زیادی از کشورمان رشد داشته و از آنجا که زیرساخت‎های تفکیک پسماند در شهرداری‎ها به قدر کافی توسعه پیدا نکرده، شمار پسماندگرد‌ها هم روزبه‌روز در حال افزایش است. این در حالی است که اگر امتداد مسئولیت تولیدکننده‎ها به شیوه‎ای صحیح اجرا شود زمینه‎ای برای بازگرداندن پسماند به چرخه بازیافت فراهم می‎شود و به این ترتیب پدیده ناخوشایند پسماندگردی هم از شهر‌ها جمع خواهد شد.

روزنامه جام جم 
newsQrCode
ارسال نظرات
مدرسه فراتر از نمره

در گفت‌وگوی اختصاصی روزنامه «جام‌جم» با معاون آموزش متوسطه وزیر آموزش‌وپرورش عنوان شد

مدرسه فراتر از نمره

نیازمندی ها