انتخاب رشته با چشمان بسته

انتخاب رشته بدون شناخت استعدادها
در سال‌های اخیر بیشتر مشاوران تحصیلی وزارت آموزش و پرورش از مقطع متوسطه دوم به متوسطه اول انتقال پیدا کرده‌اند و کمبود مشاوران تحصیلی در متوسطه دوم موجب شده است نقش این افراد برای هدایت تحصیلی دانش‌آموزان این مقطع به‌ویژه در مدارس دولتی سال به سال کمرنگ‌تر شود. این کمبود نیز فضا را برای مؤسسات آموزشی غیردولتی فراهم کرده است که نقش پررنگ‌تری در هدایت تحصیلی دانش‌آموزان به‌خصوص در زمان انتخاب رشته داشته باشند. این نکته‌ای است که علیرضا قهرمانی، مشاور تحصیلی در گفت‌وگو با جام‌جم درباره ضعف‌های نظام آموزشی در زمینه هدایت تحصیلی دانش‌آموزان دست روی آن می‌گذارد و تاکید دارد همین ضعف‌هاست که بسیاری از داوطلبان کنکور را در ایام انتخاب رشته روانه مؤسسات آموزشی و مشاوران خصوصی می‌کند. مشاورانی که به گفته او، برای راهنمایی در انتخاب رشته، بیشتر از همه به بازار کار و درآمد احتمالی رشته‌های تحصیلی توجه می‌کنند، نه استعداد و علایق دانش‌آموزی که به آنها مراجعه کرده است. در واقع آن‌طور که این مشاور تحصیلی توضیح می‌دهد، امروزه انتخاب رشته در مؤسسات آموزشی بیشتر جنبه تکنیکی پیدا کرده است و مشاوران تحصیلی برای این کار معمولا فقط رتبه داوطلبان، محل سکونت آنها و شهرت دانشگاه‌های برتر را در نظر می‌گیرند. این سبک از انتخاب رشته نیز ممکن است باعث بی‌رغبتی افراد به رشته تحصیلی‌شان در دوران دانشجویی شود که در نتیجه آن، بسیاری از دانشجویان یا بدون داشتن انگیزه کافی تحصیل در رشته خود را ادامه می‌دهند یا بعد از چند سال درس خواندن به فکر تغییر رشته و حتی انصراف از دانشگاه می‌افتند. با این حال، قهرمانی انجام تست‌های شناخت استعداد تحصیلی را به عنوان یکی از راه‌حل‌های جلوگیری از بروز این اتفاق معرفی می‌کند و می‌گوید: یکی از معدود راهکارهایی که برای شناخت رشته تحصیلی مورد علاقه در زمان انتخاب رشته پیش روی دانش‌آموزان وجود دارد، انجام آزمون های رغبت‌سنج است که بر مبنای استانداردهای روان‌شناختی بین‌المللی تا حدودی به افراد کمک می‌کند علاقه‌های تحصیلی خود را بهتر بشناسند.
این در حالی است که از نظر این مشاور تحصیلی، بسیاری از مشاوران خصوصی و موسسات آموزشی یا اساسا این آزمون ها را نمی‌شناسند یا از آن استقبال چندانی نمی‌کنند. همچنین به گفته او، بسیاری از دانش‌آموزان و خانواده‌هایشان نیز اصلا از وجود این تست‌ها خبر ندارند. قهرمانی البته تاکید دارد گرفتن تست‌های رغبت‌سنج از دانش‌آموزان نیاز به تخصص ویژه‌ای دارد و داوطلبان کنکور اگر می‌خواهند این آزمون ها را انجام دهند، بهتر است صرفا به مراکز مشاوره مجوزدار زیر نظر سازمان نظام روان‌شناسی یا بهزیستی مراجعه کنند.
دانش‌آموزان، رشته‌های تحصیلی را نمی‌شناسند
با وجود این که عمده مدارس دولتی مقطع متوسطه دوم از کمبود مشاور تحصیلی رنج می‌برند، اما در بیشتر مدارس غیردولتی این مقطع برای حفظ ظاهر هم که شده، حداقل یک مشاور در هر پایه تحصیلی حضور دارد. البته راهنمایی مشاوران تحصیلی مدارس غیردولتی در سال آخر متوسطه معمولا به تشریح شیوه‌های تست‌زنی، نحوه درس خواندن و برنامه‌ریزی درسی خلاصه می‌شود و این افراد کمتر دانش‌آموزان خود را در زمینه معرفی مشاغل و رشته‌های دانشگاهی هدایت می‌کنند. محمد الهی، کارشناس آموزشی نیز در این باره به جام‌جم توضیح می‌دهد: در مدارس غیردولتی زمانی که دانش‌آموز برای انتخاب رشته پای حرف مشاور خود می‌نشیند، فقط از او یاد می‌گیرد چطور باید براساس تراز، رتبه و آمار قبولی‌های سال‌های گذشته فرم انتخاب رشته را پر کند. یعنی به گفته او، در فرآیند انتخاب رشته شناخت علاقه و استعدادهای دانش‌آموزان به طور کامل به فراموشی سپرده می‌شود و اصولا مشاوران تحصیلی وقت خود را صرف این موضوعات نمی‌کنند.
این کارشناس آموزشی البته این را هم می‌گوید که در بعضی مدارس غیردولتی مشاوران تحصیلی به صورت گروهی درباره مشاغل مختلف و بازار کار آنها با دانش‌آموزان خود صحبت می‌کنند، اما آنچه در این میان مورد غفلت قرار می‌گیرد، ارائه توضیح کافی درباره دروس موجود در رشته‌های دانشگاهی است. نکته‌ای که از نظر او سبب می‌شود بسیاری از دانشجویان بعد از یکی دو‌سال تحصیل در رشته خود، تازه بفهمند محتوای کلی دروس رشته‌شان چیست.
الهی معتقد است ریشه همه این اتفاقات به ضعف کلی نظام آموزشی در زمینه هدایت تحصیلی بازمی‌گردد. «آموزش و پرورش وظیفه دارد با به‌کارگیری مشاوران تحصیلی به دانش‌آموزان کمک کند رشته‌های دانشگاهی را بهتر بشناسند. اما اکنون مدارس دولتی مقطع متوسطه دوم یا اصلا مشاور ندارند یا تعداد دانش‌آموزانی که در این مدارس زیر نظر یک مشاور قرار می‌گیرند، بسیار بالاست. این مساله باعث می‌شود مشاوران تحصیلی کمتر فرصت ارائه مشاوره فردی به دانش‌آموزان خود را پیدا کنند و به همین دلیل تقریبا هیچ اطلاعاتی درباره علاقه و استعدادهای دانش‌آموزانشان به دست نمی‌آورند. حالا وقتی مشاور تحصیلی یک مدرسه دولتی شناخت کافی از روحیات و مهارت‌های دانش‌آموز خود نداشته باشد، طبیعتا نمی‌تواند او را در زمینه انتخاب رشته به درستی یاری دهد. از سویی دیگر، مشاوران مدارس غیردولتی یا موسسات آموزشی نیز یا به همین صورت شناخت کافی از دانش‌آموزانشان را ندارند یا اساسا مساله علاقه و استعدادهای دانش‌آموزان در زمینه انتخاب رشته جزو اولویت‌هایشان نیست.»
نگاه واقع‌بینانه به انتخاب رشته
در شرایط معیشتی دشوار امروز، مسلما مهم‌ترین اولویت والدین بیشتر دانش‌آموزان برای انتخاب رشته فرزندانشان، بازار کار و موقعیت‌های شغلی رشته‌های تحصیلی گوناگون است و همین موضوع توجه به علاقه و استعداد دانش‌آموزان را در حاشیه نگاه خانواده‌شان قرار می‌دهد. البته این نوع نگاه به انتخاب رشته لزوما منفی نیست، اما آنچه در این میان مورد بی‌توجهی خانواده‌ها قرار می‌گیرد، این است که بسیاری از دانش‌آموزان در زمان انتخاب رشته، بینش صحیحی نسبت به رشته‌های تحصیلی مختلف ندارند و خیلی‌هایشان حتی نمی‌دانند در صورت فارغ‌التحصیلی در آن رشته، قرار است در چه مشاغلی به کار گرفته شوند.
اما راشد نظری، مدرس دانشگاه و مشاور کنکور در این باره معتقد است وقتی دانش‌آموزان مهم‌ترین معیار خود برای انتخاب رشته را موقعیت شغلی رشته‌های مختلف قرار می‌دهند، باید حتما اطلاعات کافی درباره بازار کار، آینده شغلی و محتوای دروس رشته‌های انتخابی‌شان داشته باشند. او البته ارائه این اطلاعات را در درجه اول وظیفه مشاوران تحصیلی می‌داند .« مشاوران مدارس و موسسات آموزشی باید در طول سال تحصیلی موقعیت شغلی رشته‌های مختلف را برای دانش‌آموزان تشریح کنند. اما بیشتر آنها چون خودشان نیز اطلاعات درستی در این باره ندارند، در شناساندن رشته‌های تحصیلی به دانش‌‌آموزان کم‌کاری می‌کنند.» نظری در این شرایط به دانش‌آموزان پیشنهاد می‌دهد کم‌کاری مشاوران خود را با تحقیق در فضای حقیقی و مجازی درباره رشته‌های تحصیلی مختلف جبران کنند و در فرصت کوتاهی که برای انتخاب رشته دارند، محتوای دروس رشته‌های تحصیلی زیرمجموعه گروه آزمایشی خود، نظرات دانشجویان آن رشته‌ها و آینده شغلی‌شان را بررسی کنند. این مشاور کنکور البته توضیح می‌دهد چون با توجه به فرصت اندک باقیمانده برای انتخاب رشته، دانش‌آموزان نمی‌توانند تحقیق مناسبی روی ده‌ها رشته موجود در گروه آزمایشی‌شان داشته باشند، آنها نخست باید علاقه‌هایشان را بشناسند سپس بررسی‌های خود را روی تعداد معدودی از رشته‌های مورد علاقه‌شان محدود کنند. از سوی دیگر، نظری تاکید دارد انتخاب رشته کاری است پیچیده و چندوجهی. از این نظر او به داوطلبان کنکور توصیه می‌کند حتما برای انتخاب رشته علاوه بر توجه به موقعیت‌های شغلی رشته‌های تحصیلی و علاقه‌هایشان، مهارت‌هایشان را نیز در نظر بگیرند، چراکه ممکن است آنها رشته‌ای را انتخاب کنند که اصلا با روحیات و توانایی‌هایشان همخوانی نداشته باشد و همین انتخاب نادرست زمینه‌ای شود که آنها نتوانند تا پایان عمر به موفقیت شغلی برسند. این مشاور کنکور همچنین خطاب به دانش‌آموزان می‌گوید برای موفقیت در انتخاب رشته باید شانس قبولی خود در کدرشته‌های گوناگون را براساس رتبه‌شان به درستی ارزیابی کنند و حتما شرایط زندگی شخصی و خانوادگی خود را نیز مد نظر قرار دهند. «دانش‌آموز باید با در نظر گرفتن شرایط خانوادگی خود، ببیند آیا مثلا توانایی رفتن به شهرستان را دارد یا خیر. یا این که آیا خانواده‌اش می‌توانند شهریه دانشگاه‌های غیردولتی یا دوره‌های شبانه را بپردازند یا خیر. در مجموع مهم‌ترین اصل در انتخاب رشته واقع‌نگری است، یعنی داوطلب کنکور باید براساس شرایط خود، خانواده و جامعه‌اش دست به انتخاب رشته بزند تا بتواند با هر رتبه‌ای که در کنکور به دست می‌آورد، بهترین انتخاب‌ها را داشته باشد و راه رسیدن خود به موفقیت را کوتاه‌تر کند.»

محمدحسین خودکار
جامعه