آلودگی هوای تهران نامرئی شد

با نگاهی به جدول شاخص کیفیت هوا در شش روز گذشته می‌توان متوجه شد چهار روز از این زمان، هوای تهران برای گروه‌های حساس ناسالم بوده است. به این مفهوم که شاخص کیفیت هوا در چهار روز از شش روز گذشته بالای صد بوده است. دو روزی هم که هوا سالم بوده شاخص کیفیت به ترتیب 95 و 97 بوده است. این در حالی است که باید توجه کنیم با این که هوای تهران آبی و تمیز به نظر می‌رسد اما شاخص ازن در پایتخت از ۱۳۰ گذشته است. در نظر داشته باشیم ازن با غلظت بالاتر از صد، خطراتی جدی متوجه دستگاه تنفس می‌کند. ازن با غلظت بالاتر از صد، اثر بسیار مخربی بر مخاط و اندام‌های تنفسی موجودات زنده دارد و موجب حمله آسم و کاهش عملکرد ریه می‌شود. حدود ۴۰ درصد ازن در بینی و حنجره جذب می‌شود ولی ۶۰ درصد آن به عمق ریه می‌رسد. آن‌طور که یوسف رشیدی، استاد دانشگاه به جام‌جم می‌گوید بالا رفتن میزان این آلاینده در مرحله اول بافت چشم و ریه را از بین می‌برد و زمینه را برای حمله میکروب‌ها و ویروس‌ها فراهم می‌کند.
اندازه‌گیری دقیق
از ۱۰9‌روز سپری شده امسال تاکنون 16‌روز آلوده به لحاظ آلاینده ازن در تهران سپری شده که در این بین یک روز شاخص از ۱۵۰ واحد هم فراتر رفته و با رسیدن به ۱۶۰ واحد، هوای تهران برای عموم مردم آلوده شده است. این در حالی است که در مدت مشابه سال گذشته تعداد روزهای ناسالم برای گروه‌های حساس از بابت ازن فقط هفت روز بوده و وضعیت قرمز با شاخص بالای ۱۵۰ واحد نیز اصلاً ثبت نشده است. جالب این‌که آن‌طور که از جداول مندرج در سایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران می‌توان متوجه شد تا پیش از این سال ۸۸ با ۱۷ روز آلودگی از بابت ازن، رکورد آلوده‌ترین سال از ناحیه این آلاینده را به خود اختصاص داده بود. پس از آن در بسیاری از سال‌ها تا قبل از سال ۹۷ تعداد روزهای آلوده با ازن یک رقمی و حتی در سال ۹۵ فقط یک روز بوده است.
با نگاهی به جدول روزهای آلوده تهران در خرداد سال‌های گذشته متوجه نکته جالب توجهی می‌شویم و آن هم این‌که در فاصله سال‌های 1394 تا خرداد 97 میزان روزهای آلوده به ازن پایتخت سیر معمولی داشته است، اما تابستان 97 شاهد جهش یکباره آلودگی هوای تهران هستیم، این جهش در خرداد امسال هم ادامه دارد به صورتی که نسبت به سال گذشته هم چند برابر شده است. حالا سوال اینجاست که چرا میزان آلودگی به ازن پایتخت در دو سال گذشته به شکل وحشتناکی افزایش داشته است؟ شینا انصاری، مدیرکل دفتر پایش فراگیر محیط زیست تهران پاسخ جالبی برای این سوال دارد. او به جام‌جم می‌گوید: این افزایش به مفهوم بالا رفتن آلاینده ازن در تهران نیست بلکه به این دلیل است که در چند سال گذشته آنالیزورهای سنجش ازن ما بیشتر شده و به تبع آن دقت اندازه‌گیری ما در این حوزه افزایش داشته است. در بین حرف‌های یوسف رشیدی هم می‌توان این نکته را دید. او در بخشی از حرف‌هایش به جام‌جم می‌گوید: مهم‌ترین بحث مطرح این است که ازن به خودی خود مضر است، اما نماینده یکسری آلاینده‌های دیگری هم است که ما آنها را اندازه گیری نمی‌کنیم. به این مفهوم که بالا رفتن سطح ازن می‌تواند هشداردهنده وجود آلاینده‌های دیگری باشد که آنها اندازه گیری نمی‌شوند. این در حالی است که بدانیم پیش از این سال‌ها که کیفیت سوخت نامناسبی داشتیم و آنالیزورهای اندازه‌گیری ازن دقیق نبودند احتمالا روزهای آلوده به ازن تهران هم بیشتر بوده است و هم شاخص بالاتری داشته در حالی که این نکته از چشم شهروندان دور مانده است و حتی در جداول اندازه‌گیری هم قید نشده است. چرا که اندازه‌گیری نشده است که قید بشود!
منشأ آلودگی
حالا و با رسانه‌ای شدن افزایش شاخص ازن در تهران و خطرناک شدنش برای گروه‌های حساس می‌توان اظهارنظرهای مختلفی در رابطه با منشأ این آلاینده به دست آورد. از دستگاه‌های تهویه هوا و چاپگرهای خانگی و اداری بگیرید تا خودروهای فرسوده. هرچند از چاپگر و دستگاه‌های فتوکپی به‌عنوان منشأ مستقیم تولید ازن یاد می‌شود اما آن‌طور که مدیرکل دفتر پایش فراگیر محیط‌زیست می‌گوید این موارد اندک و مربوط به فضاهای بسته است اما آنچه خطرناک جلوه می‌کند و لازم است مردم نسبت به آن هشیار باشند میزان آلاینده ازن در فضای باز است. یوسف رشیدی می‌گوید منشأ این آلاینده هیدروکربن نسوخته و ناکس ناشی از خودروهاست که به‌صورت پیشران در اتمسفر ازن را تولید می‌کنند.
همین نکته را که پیگیری کنیم می‌رسیم به متهم ردیف اول تولید این آلاینده در تهران یعنی موتورسیکلت‌های کاربراتوری و خودروها و اتوبوس‌های فرسوده در تهران. جالب این که بدانیم هنوز یک میلیون و ۷۰۰ هزار موتورسیکلت کاربراتوری و فرسوده در تهران تردد می‌کنند.
به این فهرست اضافه کنید آنچه را شینا انصاری به آن اشاره دارد. او می‌گوید حتی جایگاه‌های سوخت هم می‌تواند به عنوان منشا قابل توجهی از تولید این آلاینده باشد. او به طرحی اشاره می‌کند که قرار بوده است از سوی وزارت نفت اجرا شود و هرچند این اتفاق در بسیاری از جایگاه‌ها افتاده است اما هنوز هم جایگاه‌هایی هستند که طرح «کهاب» در آن اجرایی نشده است. آن‌طور که شینا انصاری می‌گوید «کهاب» سرنام عبارت کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخار بنزین است و هدف اصلی این طرح کاهش از دست رفتن بخار بنزین در مراحل مختلف سوختگیری است که می‌تواند به‌عنوان منشا قابل توجهی در تولید آلاینده ازن محسوب شود.

تابستان و ساعات پر خطر ازن

‌«آلاینده ازن طی ظهر و عصر روزهای تابستانی به بیشترین مقدار خود می‌رسد. از این رو به افراد جامعه به ویژه گروه‌های حساس توصیه می‌کنیم که بین ساعات
۱۲ تا ۱۸ فعالیت خود در فضاهای باز را کاهش دهند.»‌ این جملات را محسن روشنی، مدیر واحد پایش شرکت کنترل کیفیت هوای تهران به زبان می‌آورد.
آن‌طور که او می‌گوید کیفیت هوای تهران از ابتدای سال تاکنون ۱۶ روز در شرایط نامطلوب قرار داشته که علت آن در تمام روزها افزایش غلظت آلاینده ازن بود. هوای تهران پیش از این عموما در پاییز و زمستان تحت تأثیر آلاینده‌هایی همچون ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرون قرار می‌گرفت و در برخی روزها نیز ذرات معلق کمتر از ۱۰ میکرون هوای پایتخت را آلوده می‌کرد. در این میان کمتر صحبت از آلاینده‌ای به نام ازن بود. این آلاینده حدود سه سال است که در ماه‌های گرم سال هوای پایتخت را آلوده می‌کند.
از این رو طی سال گذشته ۱۶ روز از هوای تهران را برای حساس‌ها ناسالم کرد اما امسال تاکنون ۱۵ روز از هوا را ناسالم برای گروه‌های حساس و یک روز را ناسالم برای همه افراد کرده است. به گزارش ایسنا، روشنی می‌افزاید: آلاینده‌هایی مانند اکسیدهای نیتروژن و ترکیبات آلی فرار در حضور نور خورشید تولید آلاینده ازن(O3) می‌کنند. اکسیدهای نیتروژن محصول احتراق خودروها، موتورسیکلت‌ها و خودروهای دیزلی است. ترکیبات آلی فرار نیز از بخارات بنزین و از فعل و انفعالات سوخت‌رسانی تولید می‌شود.‌
او با اشاره به این‌که خودروهای دیزلی، موتورسیکلت‌های فرسوده و بخارات بنزین پیش‌سازهای آلاینده ازن هستند، عنوان می‌کند: تمام این منابع در حضور گرما و نور خورشید، ازن تولید می‌کنند. در کنار این عوامل می‌توان به کاهش ذرات معلق کمتر از 5/2 میکرون در هوای تهران نیز اشاره کرد. در واقع کاهش این ذرات سبب می‌شود که نور خورشید به طور مستقیم به سطح شهر بتابد. البته نمی‌توان پیش‌بینی کرد کدام‌یک از این عوامل، تأثیر بیشتری در تولید ازن دارند، بلکه تنها می‌توان تمام این عوامل را به عنوان «پیش‌سازهای ازن» در نظر داشت.

چه باید کرد؟

ذرات ازن به بافت خون نفوذ می‌کند و ریه را هدف قرار می‌دهد و البته کودکان را بیش از بزرگسالان در معرض خطر قرار می‌دهد؛ چراکه ریه آنها هنوز در حال رشد و تکامل بوده و معمولاً فعالیت آنها در خارج از خانه بالاست.
تنفس ازن می‌تواند عوارضی از جمله درد قفسه سینه، سرفه، سوزش گلو و گرفتگی ریه را موجب شود و نیز بیماری‌هایی همچون برونشیت و آسم را تشدید کند. آلاینده ازن تقریبا از نیمه خرداد تا نیمه مرداد از ساعت ۱۲ تا ۱۸ افزایش پیدا می‌کند.
از این رو توصیه می‌شود در این ساعات حضور خود در فضاهای باز را کاهش دهید. گروه‌های حساس شامل کودکان، زنان باردار، سالمندان و بیماران نسبت به افزایش آلاینده ازن حساس‌تر از سایر گروه‌ها هستند، به همین دلیل این افراد نیز باید از فعالیت‌های طولانی و سنگین در این بازه زمانی در فضاهای باز خودداری کنند.

میثم اسماعیلی

جامعه