ظرفیت‌های همکاری‌ در قفقاز

قفقاز در طول تاریخ همواره بخش مهمی از حوزه تمدنی ایران بوده و به‌رغم جدایی سیاسی در قرن هجدهم میلادی، تأثیرات فرهنگ ایرانی در مواردی همچون معماری شهرها یا بزرگداشت آیین نوروز قابل مشاهده است. بیشتر این مناطق نیز به‌رغم تفاوت‌های فرهنگی، قومی و مذهبی که با یکدیگر دارند در اطلاق نام‌های ایرانی روی خود اشتراک دارند.
جواد گنج خانلو، دانش‌آموخته دکتری جغرافیای سیاسی و کارشناس حوزه قفقاز معتقد است: پس از فروپاشی اتحاد شوروی، سیاست ایران در این منطقه حول توسعه دو و چند جانبه روابط اقتصادی با کشورهای استقلال‌یافته و تاکید بر اهمیت ژئوپلتیک ایران از نظر ترانزیت کالا و انرژی برای کشورهای محصور در خشکی و برقراری روابط فرهنگی و سیاسی با اقوام و ملل منطقه شکل گرفت. ایران با وجود روابط تاریخی و مشترکات فراوان فرهنگی اقوام حاضر در قفقازمی‌تواند منافع ملی و امنیتی خود را با راهبرد مشترکات تاریخی و ابزارهای فرهنگی تامین کند. با توجه به فرصت‌های فضای مجازی، این موارد به‌عنوان راهکاری برای نزدیکی ملت‌های این منطقه پیشنهاد می‌شود: یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد تمدن ایرانی در طول تاریخ، سازش فرهنگ‌ها و خرده‌فرهنگ‌ها در داخل آن بوده است. با جدایی کشورهای حوزه فلات ایران از این فرهنگ، مشکلاتی از قبیل جنگ داخلی، نا‌امنی‌های ناشی از درگیری‌های قومی مذهبی، استعمار و گسستگی اجتماعی گریبانگیر آنها شده است. با توجه به جنگ‌ها و درگیری‌هایی که در حوزه جغرافیایی قفقاز در سال‌های اخیر صورت گرفته، اشتراکات و یکپارچگی فرهنگی تاریخی به‌رغم تنوع قومی و مذهبی می‌تواند به عامل همبستگی تبدیل شود. با وجود سابقه و پیوندهای تاریخی و همچنین ابراز تمایل سیاستمداران و نخبگان مناطق مختلف در این منطقه، بسیاری از میراث مشترک می‌تواند به عامل ثبات منطقه تبدیل شود. این امر بایستی در قالب‌های محتوایی و با خلاقیت‌های رسانه‌ای از طریق محصولات تولیدی رسانه‌ای مانند تولید آثار موسیقی مشترک و کمپین‌های متنوع فرهنگی ترویج شود.
داستان فولکلور و عاشقانه کرم، پسر مسلمان آذری و اصلی، دختر مسیحی ارمنی که در این منطقه بسیار محبوب است و در ایران نیز به عنوان میراث ناملموس فرهنگی ثبت ملی شده می‌تواند الهام‌بخش نمادینی برای نزدیکی کشورهای منطقه قفقاز باشد.
آگاهی بخشی در مورد میراث فراوان ایرانی موجود در این کشورها از قبیل مساجد، مدارس و ... برای آشنایی شهروندان ایرانی توسط نهادهای مرتبط با دیپلماسی عمومی و دانشگاه‌ها در وب فارسی نیز امری ضروری است که تا‌کنون از آن غفلت شده است. افزایش حجم مبادلات اقتصادی با جمهوری‌های خودمختار روسیه و کشورهای حوزه قفقاز با توجه به پتانسیل‌های اقتصادی بالا و همچنین حمل و نقل آسان کالاهای این حوزه از طریق ایران چشم‌انداز روشنی را برای همه کشورهای منطقه ایجاد می‌کند که موجب برقراری ارتباطات سیاسی ـ فرهنگی، منافع اقتصادی و وابستگی سیاسی بین کشورهای منطقه می‌شود.

محمد ولوی
بین‌الملل