حرف حساب یک مخالف‌خوان منطقی

هر چند رسانه‌ها اغلب او را به عنوان یکی از پارتیزان‌های شعر حجم می‌شناسند، اما اگر خاستگاه شعر او را بررسی کنیم به موج نو می‌رسیم ولو علاقه و گرایش‌اش در شعر معاصر فارسی به شعر دیگری‌های دهه 40 و50 باشد. جز شاعران که او را به عنوان یکی از چهره‌های مهم شعر معاصر فارسی به حساب می‌آورند، سینماگران هم همواره منتظر نظریات جدیدش هستند. چند فیلم داستانی پروسواس مثل «شطرنج باد» و «آتش سبز» را ساخته و فیلم‌های مستندش هم همواره نقل محافل مستندسازان است. مهم‌ترین و معروف‌ترین مستندش، «جام حسنلو» است.

گذشته از همه اینها اما ما همیشه منتظریم تا او سخنرانی یا مصاحبه کند. دقایقی و ظرایفی که او در رابطه با فرهنگ، هنر و زبان به آنها اشاره دارد، همواره آموختنی است. مثل دیروز که با هنرآنلاین گفت‌وگو کرده و این بار هم مثل همیشه که انتظار داریم موضعی متفاوت نسبت به دیگران داشته باشد، درباره زبان عربی، بازگشت ادبی و... حرف زده است. محمدرضا اصلانی گفته هیچ مخالفتی با زبان عربی ندارد: «اتفاقا مخالف مسأله عربی‌زدایی از زبان فارسی هستم. آن هم یک دستاورد برای زبان فارسی است. در ضمن این کلمات دیگر عربی نیستند؛ عرب نمی‌گوید استقبال. بسیاری از کلماتی که امروز استفاده می‌کنیم ساخته خودمان است و اصلا مستعمل عرب‌زبان‌ها نیست. کلماتی است که ما با قواعد عربی ساختیم که آن قواعد را هم ابونصر فراهی‌ها وضع کرده‌اند. از طرف دیگر زبان خاصیتش گسترش‌یابی است، خاصیتش محدودشدن، عقب‌رفتن یا کم‌شدن نیست.

شاعر کتاب‌های «بر تفاضل دو مغرب» و «شب‌های نیمکتی، روزهای باد» در ادامه این نظر مخالف‌خوانش گفته: «ما دو نوع ساختار زبانی داریم؛ یک ساختار قالبی که توی ابواب عربی است. خب ما از طریق این باب‌ها می‌توانیم بی نهایت واژه بسازیم. وجه دیگر ساختار ترکیبی است. مثلا کلمه گشایش که شاید دور از ذهن به نظر بیاید، اما واژه‌ای است ترکیبی. یک‌بار شنیدم دختربچه‌ای می‌گفت: فرس تادی، فرس ندادی. اولش این واژه‌سازی به خنده‌ام انداخت و بعد فکر کردم این بچه چقدر درست حرف می‌زند؛ فرستادن، فرس‌تادن است، به این معنی که فرس واژه اصلی است و تادن فعل معین آن است. ناخودآگاه زبانی کودک این را کشف کرده است. ما هیچ گاه این واژه را به عنوان واژه‌ای ترکیبی در نظر نمی‌گیریم و این وجه ترکیبی بی‌نهایت می‌تواند برای ما واژه‌سازی کند.