صدای عقلانیت از جعبه صوتی

در تلویزیون تا حدودی برنامه «کتاب‌باز» توانسته به‌عنوان یک برنامه شناخته شده و متفاوت جای خود را باز کند و در ایجاد انگیزه کتابخوانی در مخاطبانش موفق شود. در رادیو البته برنامه‌های مختلفی در ارتباط با حوزه کتاب وجود دارد که تلاش می‌کنند به معرفی و تبلیغ این یار عاقل و خوش بیان بپردازند و بازار کتاب و کتابخوانی را داغ کنند.

یک برنامه موفق رادیویی

در این میان یکی از موفق‌ترین برنامه‌ها بدون شک برنامه «رادیو کتاب» شبکه رادیویی فرهنگ است که هم به شکل تخصصی و هم اختصاصی به موضوع کتاب پرداخته و در یک کنداکتور‌بندی حساب شده به همه ژانرهای اصلی کتاب توجه کرده است. بر اساس این کنداکتور و برنامه‌ریزی، شنبه‌ها «کتاب و میراث»، یکشنبه‌ها «کتاب و کودک»، دوشنبه‌ها «کتاب و ترجمه»، سه‌شنبه‌ها «کتاب و فضای مجازی»، چهارشنبه‌ها «کتاب و هنر» و پنجشنبه‌ها «کتاب امروز» را به مثابه عناوین برنامه هفتگی خود برگزیده و هر روز به یکی از این حوزه‌ها می‌پردازد. در یک نگاه کلی باید گفت محورهای اصلی برنامه‌های رادیو کتاب شامل سه دسته موضوع می‌شود: تألیف کتاب، نشر و کتابخوانی، مسائل مختلف حیطه نشر و کتابخوانی شامل معرفی کتاب، بررسی وضع چاپ و نشر، آسیب‌شناسی کتاب، وضع نشر در استان‌ها و بررسی کتاب‌های علمی و پژوهشی. در واقع می‌توان ساختار محتوایی برنامه را به دو بخش درون‌متنی و برون‌متنی تقسیم کرد.

در بخش درون متنی به خود کتاب‌ها و مضمون و محتوای آن پرداخته می‌شود و درباره نویسنده و چگونگی نگارش کتاب و فصل‌های مختلف آن بحث می‌شود. در برخی مواقع با خود نویسنده ارتباط برقرار شده و او مستقیم با مخاطبان کتاب خود درباره محتوا و اهداف کتاب سخن می‌گوید یا مثلا شیوه خواندن کتاب و رویکردهای مهم آن را شرح می‌دهد. در بخش برون‌متنی نیز درباره سیاستگذاری‌های فرهنگی در حوزه کتاب بحث و گفت‌وگو می‌شود.

مسائلی مثل مشکلات و موانع نشر و توزیع کتاب، آسیب‌شناسی مطالعه و مساله‌شناسی کتاب و این‌که چه کنیم تا یک کتاب بیشتر خوانده شده و بهتر درک شود. همچنین مشکلات مرتبط با اصناف مرتبط با کتاب و چاپ و نشر از جمله محورهای این بخش است که با ناشران مختلف به گفت‌وگو می‌نشیند. همچنین با حضور کارشناسان فرهنگی و کتاب در حوزه‌های مختلف، گپ و گفت‌ها و میزگردهایی انجام می‌شود که مجموعه این عوامل دست به دست هم داده تا رادیوکتاب به صدای گویا و شفافی از کتاب و درباره کتاب بدل شود و همه دست‌اندرکاران صنعت چاپ و نشر و همه علاقه‌مندان به کتاب در حوزه‌های مختلف بتوانند از طریق این برنامه هم دغدغه‌های خود را مطرح کرده، بشنوند و دنبال کنند و هم در زمینه تخصصی یا مورد علاقه خود کسب اطلاع کنند.

مخاطب‌شناسی

از حیـث رسـانه‌ای و مخاطب‌شناسی آنچه درباره این برنامه اهمیت دارد استمرار روزانه و هفتگی آن است. این‌که برنامه‌ای هر روز در ارتباط با کتاب و مسائل آن برنامه داشته باشد و نیز حول محور یک موضوع خاص برنامه پخش کند، هم می‌تواند دامنه و عمق تاثیر‌گذاری آن را بیشتر کند و هم به مخاطب این امکان را می‌دهد که روز مورد علاقه خود را بر اساس موضوعی که بیشتر نسبت به آن دغدغه دارد برگزیند. مثلا کسی که در حوزه هنر فعالیت می‌کند و پیگیر اخبار و اطلاعات مربوط به چاپ و نشر کتاب‌های این حوزه است چهارشنبه‌ها شنونده این برنامه خواهد بود یا فعالان حوزه کتاب کودک می‌توانند به شنوندگان تخصصی روزهای یکشنبه این برنامه تبدیل شوند. در واقع این شکل از کنداکتورچینی علاوه بر این‌که می‌تواند مخاطبان عام خود را نگه دارد به تجمیع و جذب مخاطبان خاص هم می‌پردازد که به طور تخصصی به موضوع کتاب علاقه دارند یا در آن زمینه فعالیت می‌کنند. مدت برنامه نیز 120 دقیقه بوده و این فرصت خوبی است تا در یک زمان دو ساعته درباره کتاب گفت‌وگو کرد.

واقعیت این است که اگر با نگاه ریزبین و تخصصی به حوزه‌های کتاب و ژانرهای مختلف آن نگاه کنیم آنقدر مسائل ریز و درشت در این حوزه وجود دارد که شاید در یک برنامه دو ساعته هم نتوان به همه آنها پرداخت. متاسفانه بسیاری از برنامه‌های فرهنگی از جمله در حوزه کتاب مدت زمان کوتاهی دارد که موجب عقیم و ناقص شدن بحث می‌شود و امکان پردازش دقیق سوژه را فراهم نمی‌کند، اما رادیو کتاب هم به شکل روزانه پخش می‌شود، هم هر روز به یک حوزه خاص از کتاب و مسائل آن می‌پردازد و هم روزانه دو ساعت به این برنامه اختصاص داده شده که همه این مولفه‌ها کمک می‌کند تا بتوان نگاه جامع‌تری به سوژه داشت. ضمن این‌که خود برنامه فارغ از مباحث محتوایی که در آن طرح و بحث می‌شود به ایجاد انگیزه و بالا بردن میل به کتاب و کتابخوانی هم کمک کند و این فرآیند و رفتار و کنش فرهنگی را به کنشی آگاهانه و هدفمند بدل می‌کند.

شیوه‌های موثر کتابخوانی

یکی از مشکلات روانشناختی در حوزه مطالعه و کتابخوانی این است که افراد روش‌های مطالعه و شیوه‌های موثر کتابخوانی را بلد نیستند یا در این زمینه مهارت کافی ندارند. این برنامه کمک می‌کند تا مخاطب بتواند مهارت‌های مطالعه و کتابخوانی خود را ارتقا دهد و به درکی شناختی از کتاب برسد.

گفت‌وگوهای زنده و مستقیم با نویسندگان و مترجمان نیز از جمله تمهیدات خوب برنامه است که امکان ارتباط مستقیم علاقه‌مندان یک کتاب یا نویسنده را با مولف اثر ایجاد کرده و آنها می‌توانند به طرح پرسش‌های خود از او بپردازند. البته این گفت‌وگوها صرفا به نویسنده و مترجم محدود نشده و دایره وسیع‌تری از دست‌اندرکاران تولید کتاب را دربرمی گیرد. به عنوان مثال در یکی از برنامه‌های رادیو کتاب، با مسئول کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان گفت‌وگویی صورت گرفت و ترویج کتابخوانی و خلق ایده برای کمیک استریپ برای کودکان موضوع اصلی این گفت‌وگو بود.

مباحث تازه در حوزه کتاب به ویژه در ارتباط با رسانه‌های نوین و فضای مجازی هم از جمله بخش‌های مهم این برنامه است که یک روز خاص را به خود اختصاص داده است. روزهای سه‌شنبه به شکل اختصاصی درباره «کتاب و فضای مجازی» صحبت می‌شود و این نشان می‌دهد تولید‌کنندگان برنامه به مسائل روز جامعه در ارتباط با کتاب و کتابخوانی نیز نگاه ویژه‌ای داشته‌اند. بدیهی است اگر علاقه‌مند به کتاب و کتابخوانی هستید برنامه «رادیو کتاب» می‌تواند به نیازها و دغدغه‌های شما در این زمینه پاسخ دهد و این برنامه را به یک پاتوق کتاب صوتی برای شما بدل کند.

سید رضا صائمی