تقسیم مسئولیت پرواز بین خلبانان

با گذشت بیش از یک قرن و پیشرفت دانش در تمام زمینه‌ها، علوم مرتبط با دنیای هوانوردی نیز حرکت رو به جلوی خود را شاید بیشتر از علوم دیگر حفظ کرده است. تحقیقات و پروژه‌های علمی و آکادمیک، همواره در راستای برطرف کردن نیازهای انسان است. چیزی که صنعت هوانوردی و مشتریان حمل و نقل هوایی انتظار داشتند، هواپیماهایی بزرگ‌تر با فضای بیشتر برای مسافر و حمل بار و سرعت انتقال بالاتر بود. برای تحقق چنین اهدافی، لزوم پیوند تمام دانش‌های بشری ضروری بود.

اگر نخستین هواپیما را با پیشرفته‌ترین هواپیماهای پهن‌پیکر امروزی مقایسه کنید، به نکته‌ای خواهید رسید که هیچ تغییری در طول این سال‌ها نداشته است. انسان به عنوان کاربر تمام این سیستم‌ها، بدون این که مانند دیگر اجزای سازه‌ای هواپیما تغییر اساسی داشته باشد، هنوز هم در کسوت خلبان، هدایت وسایل پرنده را به عهده دارد، اما چه چیزی باعث شده انسان بتواند خود را با این پیشرفت سریع دانش وفق داده و کماکان قدرت خود را بر کنترل پرنده‌های آهنی حفظ کند؟ با درنظر گرفتن این که در دنیای کنونی، حتی انجام اعمال جراحی بسیار دشوار نیز بدون حضور ربات‌ها تقریبا غیرممکن است.

با این که بخش بزرگی از سامانه‌های ناوبری و کنترل هواپیما توسط رایانه‌های خاص و فقط با نظارت خلبان به صورت خودکار به وظایفشان عمل می‌کنند، هنوز این خلبان و تصمیم‌های انسانی است که به فرآیند پرواز جهت می‌دهد. کنترل این حجم از کار و تصمیم‌سازی بموقع در زمان محدود، چیزی نیست که از عهده یک نفر برآید. خلبان پرواز با عنوان کاپیتان، وظیفه هدایت هواپیما و اتخاذ تصمیماتی را به عهده دارد که بتواند با در نظر گرفتن همه مولفه‌های اثرگذار بر پرواز و مسافران و بار، آنها را در سریع‌ترین زمان و ایمن‌ترین حالت به مقصد برساند. طبق قوانین هوانوردی، خلبان اول پرواز، مسئول سلامت هواپیما و متضمن جان و مال مسافران و خدمه یک پرواز است. مسئولیتی که در غیاب کاپیتان به‌عهده خلبان دوم آن پرواز است. خلبان دوم، فرست آفیسر یا همان کمک خلبان است که در عرف جامعه به این نام شناخته می‌شود. خلبانی که ضمن گذراندن تمام دوره‌های مربوط به هدایت آن هواپیمای خاص و داشتن قابلیت پرواز، در نقش شخص دوم یک عملیات پروازی مسئولیت‌های مخصوص خود را دارد. در شرایط عادی و براساس قوانین مربوط به ارتباط و تعامل خدمه، که از آن به CRM یا مدیریت منابع کاکپیت یاد می‌شود، پروازها به صورت مساوی و بسته به شرایط خاص اتمسفر و دیگر عناصر، بین دو خلبان تقسیم می‌شود. زمانی که هر یک از خلبانان مسئول هدایت هواپیماست، دیگری وظیفه مرور چک‌لیست‌ها و کنترل و نظارت بر عملکرد درست سیستم‌های هواپیما را به عهده دارد. در تمام این زمان‌ها هر دو خلبان با مشورت و مرور اتفاقات پرواز و مطالعه طرح‌های ورودی و خروجی فرودگاه‌های مبدأ و مقصد، خود را برای تصمیم‌گیری در شرایط دشوار و اضطراری آماده نگه می‌دارند. یکی از آزمون‌های خلبان دوم برای گرفتن مجوز پرواز این است که در شبیه‌ساز تمرین کند تا با شرایط پرواز در نبود خلبان اول بخوبی آشنا شود. با شبیه‌سازی شرایط بد جسمانی یا فوت خلبان اول در طول پرواز، خلبان دوم، تصمیم‌گیرنده اصلی و نهایی پرواز بوده و مسئول به سلامت فرودآوردن هواپیما روی زمین است.

خلبان محمدتقی امیرسام

جام‌جم