نماز جمعه از صدر اسلام تاکنون

براساس عمده روایات تاریخی، اولین نمازجمعه زمانی برگزار شد که پیامبر(ص) و اصحابش در مسیر هجرت به مدینه چند روزی را در دهکده قبا اقامت داشتند و در روز جمعه به محله بنی‌سالم در وادی رانونا رسیدند و اولین نماز جمعه را اقامه کردند. اما تشریع نماز جمعه قبل از هجرت و در سال دوازدهم بعثت در مکه واقع شد و چون نبی مکرم اسلام در این شهر امکان برگزاری نماز را نداشتند با ارسال نامه‌ای از مصعب بن عمیر خواستند تا اولین نماز جمعه را در مدینه اقامه کند.

گروهی هم معتقدند که اولین نماز جمعه در مدینه به امامت اسعد بن زراره برگزار شد. پس‌ از شهر مدینه، اولین‌ مکانی که‌ در آن‌ نماز جمعه‌ برگزار شد، روستای عبدالقیس‌ در بحرین‌ بود.

اقامه نماز جمعه پس از عصر نبوی در دوره خلفای راشدین، دوره حکومت امام علی(ع) و امام حسن(ع) برگزار شد. در دوران اموی و عباسی نیز نماز جمعه از سوی خلفا یا کارگزاران آنها اقامه می‌شد و در این دوران، امامان شیعی و پیروان آنها گرچه از باب تقیه در برخی از مراسم نماز جمعه شرکت می‌کردند، اما عمدتا با توجه به رویکرد ناشایست خلفای اموی و عباسی از حضور در این مراسم خودداری می‌کردند. حضور نیافتن ائمه معصومین در این مراسم، نشانه‌ای از مخالفت آنها با روند جاری خلافت بود. روند شکل‌گیری اقامه نماز جمعه در جامعه شیعی ایران از دوره حکومت شاه اسماعیل صفوی و با امامت محقق کرکی در مسجد جامعه عتیق اصفهان تحقق پیدا کرد.

شاه‌ طهماسب‌ اول‌ به‌ توصیه محقق‌ کرکی، برای هر شهری امام‌ جمعه‌ انتخاب‌ کرد و در دوره شاه عباس اول هم منصب امامت جمعه رسما ایجاد شد. شیخ‌ بهایی، میرداماد، محمدتقی مجلسی و محمدباقر مجلسی از مهم‌ترین امامان جمعه این دوره بودند. در دوره قاجار نیز امامت جمعه به‌عنوان یکی از مناصب حکومتی و تقریبا به شکل موروثی استمرار پیدا کرد. موروثی بودن و انتصاب این جایگاه به حاکمیت باعث شد که کم‌کم ارتباط این منصب با برخی از علمای سنتی و مشروطه‌خواه در دوره قاجار و روحانیون انقلابی در دوره پهلوی کمرنگ شود و بخشی از امامان جمعه از مقبولیت مردمی در این دوره‌ها برخوردار نباشند. رونق اصلی نماز جمعه و مقبولیت عمومی و مردمی آن بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و با برگزاری اولین نمار جمعه به امامت آیت‌الله سیدمحمود طالقانی که منصوب امام خمینی‌(ره) بود، شروع شد. اولین نماز جمعه بعد از پیروزی انقلاب در 5 مرداد 1358 با حضور میلیونی مردم در دانشگاه تهران برگزار شد و این تریبون از آن زمان تاکنون نقش موثری در تحولات جمهوری اسلامی ایران داشته است.

فتاح غلامی

سیاسی