جنبش حماس؛ دو راهی مبارزه یا مصلحت‌اندیشی

برخی گمانه‌زنی‌ها حکایت از جانشینی اسماعیل هنیه به جای خالد مشعل دارد. همزمان حماس سندی را منتشر کرده است که مواضع جدید این جنبش درباره مقاومت مردمی،‌ تشکیل کشور فلسطین،‌ گروه‌های بین‌المللی، کشورهای عربی و اسلامی، فرق بین یهودیت و اشغالگری صهیونیستی را بیان می‌کند. هرچند رهبران حماس می‌گویند در مواضع این گروه تغییری به وجود نیامده است اما برخی ناظران بر این باورند که تغییراتی استراتژیک در مواضع حماس ایجاد شده است. آنها علت این تغییرات را شرایط سخت غزه و فشار دولت‌های محافظه کار عرب بر جنبش حماس می‌دانند .

شرایط غزه

به گزارش روزنامه الدیار چاپ لبنان، احمد یوسف از رهبران حماس می‌گوید: ممکن است اتفاقاتی در آینده بویژه در نوار غزه رخ دهد؛ زیرا اکنون غزه به مرحله‌ای رسیده که هر لحظه امکان منفجر شدن آن وجود دارد. دلیل این شرایط اضطراری فشارهای همزمان رژیم صهیونیستی و دولت خودگردان فلسطین بر ساکنان غزه است. به طوری که دولت خودگردان از ارائه خدمات دولتی و پرداخت حقوق کارکنان در غزه امتناع کرده و اسرائیل نیز با تشدید محاصره اقتصادی غزه و تهدیدهای مکرر نظامی، امنیت و آرامش را از ساکنان این منطقه گرفته است. مقامات صهیونیستی تهدید کرده‌اند تنها در صورت از بین بردن تونل‌ها و توقف کامل حملات موشکی حاضر به برداشتن بخشی از تحریم‌های اقتصادی هستند. جنگ روانی اخیر بین حماس و رژیم صهیونیستی برسر تعدادی از سربازان اسرائیلی که حماس می‌گوید آنها را به اسارت گرفته، مزید برعلت شده و مقامات سیاسی رژیم صهیونیستی را برآن داشته است تا فشارهای خود را بر بنیامین نتانیاهو نخست‌وزیر این رژیم افزایش دهند و او را وادار سازند برای نجات جان این سربازان کاری کند. همین فشارها موجب شده تا برخی شبکه‌های خبری از احتمال دور تازه جنگ در غزه سخن بگویند. این درحالی است که هنوز ویرانه‌های باقی مانده از جنگ قبلی در سال 2014 بازسازی نشده و کمک‌های بین‌المللی به بازسازی این مناطق اختصاص داده نشده است .

با کوتاهی حکومت وابسته به تشکیلات خودگردان فلسطین در غزه و بی‌توجهی‌اش نسبت به وضعیت این منطقه، حماس در صدد تشکیل کمیته‌ای هفت نفره در غزه برآمد تا اوضاع این منطقه را سرو سامان دهد. حماس می‌گوید این کمیته جایگزین دولت رامی الحمدلله، نخست‌وزیر دولت تشکیلات خودگردان فلسطین نیست بلکه برای هماهنگی و ارتباط بیشتر با این دولت است اما دولت خودگردان عملکرد چنین کمیته‌ای را قبول ندارد و مقامات حماس را به تسلیم کامل در برابر نمایندگان دولت خودگردان فرامی‌خواند. اکنون به نظر می‌رسد با پادرمیانی برخی دولت‌های عربی بخصوص ترکیه و قطر جنبش حماس مجبور شده است با ایجاد تعدیلی در برنامه‌ها و مواضع چند ساله خود سندی تازه منتشر کند که هماهنگ‌تر با برنامه‌های دولت خودگردان باشد . هنوز این سند به صورت رسمی منتشر نشده است .

اسماعیل هنیه، نایب‌رئیس دفتر سیاسی جنبش مقاومت اسلامی حماس روز یکشنبه در سخنانی در غزه گفت: «تلاش‌ها برای به‌زانو درآوردن نوار غزه محکوم به شکست است، زهی خیال باطل اگر کسی گمان کند که می‌تواند آن را به زانو دربیاورد، زیرا نوار غزه به خاطر مقاومت، ایثارگری، رشادت‌آفرینی، پایداری، رهبران و شهدایش در دل ملت فلسطین جا باز کرده است »

وی درباره سند جدید حماس نیز گفت: این سند هرگز به اصول و آرمان‌های ملت فلسطین و سیاست‌های راهبردی این جنبش لطمه‌ و خدشه‌ای وارد نخواهد کرد. اصول پنجگانه این جنبش فلسطین، قدس، حق بازگشت، مقاومت و وحدت هرگز تغییر نخواهند کرد. وی تصریح کرد: هرگز از یک وجب خاک فلسطین در بیت‌المقدس اشغالی چشم‌پوشی نخواهیم کرد.

سند حماس

جزئیات سند سیاسی حماس عبارت است از:

لزوم ایجاد نهادها و تعیین اصول ملی فلسطینی بر اساس یک دموکراسی سالم.

سازمان آزاد‌یبخش فلسطین چارچوبی ملی برای فلسطینی‌ها در داخل و خارج است که باید از آن حفاظت شود و ارتقا یابد.

به مدیریت روابط فلسطین بر اساس اصل تعددگرایی، دموکراسی، مشارکت و گفت‌وگو ایمان داریم.

با دخالت در امور داخلی دیگر کشورها مخالفیم و دخالت در درگیری‌ها میان آنها را رد می‌کنیم.

بر حق خود برای ارتقای مقاومت و مدیریت آن بر اساس مدیریت درگیری‌ها و نه اصل مقاومت تاکید داریم.

مقاومت در برابر اشغالگری حق مشروع ماست و مقاومت مسلحانه گزینه استراتژیک محسوب می‌شود.

آزادسازی فلسطین مسئولیت فلسطینی‌ها بوده و از وظایف کشورهای عربی و اسلامی است.

با تمامی توافق‌نامه‌ها، طرح‌ها و پروژه‌های سازش در جهت حذف مساله فلسطین مخالفیم. کشور فلسطین براساس مرزهای 1967 به معنای عقب‌نشینی از هیچ گونه حقوق فلسطینی‌ها نیست.

کشور فلسطین براساس مرزهای 1967 به معنای به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی نیست.

تشکیل کشور مستقل فلسطین به پایتختی قدس ساختاری توافقی، ملی و مشترک است.

از هیچ بخش از خاک فلسطین عقب‌نشینی نخواهیم کرد. حال اشغالگری هر قدر ادامه داشته باشد، ما هرگونه جایگزین برای آزادسازی کامل آن را نمی‌پذیریم.

توافق‌نامه بالفور باطل بوده و اقدام اسرائیل از اساس باطل و برخلاف حقوق مردم فلسطین است.

ما میان یهودیت و اشغالگری و طرح صهیونیستی تفاوت قائلیم. اختلاف ما با این طرح است نه با یهودیت.

بازگشت پناهجویان حق غیرقابل تغییر گروه‌های فلسطینی، عربی یا هر گروه دیگری در جهان است.

قدس پایتخت فلسطین و حق ثابتی است که از آن دست نخواهیم کشید.

در بندهای دیگر این سند بر پایبندی به اسلام و پرهیز از افراط‌گرایی، ایجاد روابط مسالمت‌آمیز و محترمانه با کشورهای اسلامی و عربی و دیگرکشورهای جهان تاکید شده است .

نقد و نظر

برخی تحلیلگران سند جدید حماس را نوعی عقب‌نشینی اجباری یا تاکتیکی این جنبش از مواضع گذشته خود تلقی کرده و می‌گویند عمل کردن به چنین سندی می‌تواند شکاف‌هایی بیشتر درون این جنبش به وجود آورد. در مقایسه این سند با طرح ده ماده‌ای سازمان جهاد اسلامی که بصراحت بر اصل «مقاومت مسلحانه» تاکید می‌کرد، متوجه می‌شویم فشارهای ترکیه، قطر و عربستان بر جنبش حماس توانسته است تا حدود زیادی موثر باشد و این جنبش را به انعطاف وادارد. در طرح ده ماده‌ای جنبش جهاد اسلامی فلسطین بر «اعلام لغو توافق‌نامه اسلو»، «اصلاح ساختار تشکیلات خودگردان»، « عقب‌نشینی از به رسمیت شناختن رژیم صهیونیستی»، « پایان دادن به شکاف داخلی» و «پیگرد قانونی جنایات رژیم صهیونیستی در دادگاه‌های بین‌المللی» و «ادامه مقاومت تا پیروزی» تاکید شده بود. این طرح مورد استقبال برخی جنبش‌های فلسطینی ازجمله جنبش حماس قرار گرفت اما در میان بی‌توجهی دولت خودگردان و جنبش فتح به آن اهمیتی داده نشد. حماس پیوسته بر راهکار مقاومت و حق حاکمیت بر کل سرزمین فلسطین تاکید داشت. اما اکنون به نظر می‌رسد تغییر موضع این جنبش از «کل سرزمین فلسطین» و اکتفا کردن به بخشی از آن در «مرزهای 67» این جنبش را بیش از پیش به تشکیلات خودگردان فلسطین نزدیک کند.