بازی «کرملین» در چالش «کاخ سفید» و «پاستور»

در کشور ما عموما یک دو قطبی میان روسیه و آمریکا وجود دارد، از این‌رو پس از صحبت‌های تند ترامپ علیه برجام در نهایت نپذیرفتن ایرانیان در خاک ایالات متحده، گمانه‌زنی‌های فراوانی درخصوص نقش کرملین در روابط پاستور و کاخ سفید صورت گرفت. گرچه پیشتر نیز در دوران اوباما در رابطه با نقش روسیه توجه وجود داشت، اما از آنجا که بسیاری از تحلیلگران معتقد به نزدیکی فکری پوتین و ترامپ هستند، این‌بار توجه به جایگاه روسیه جدی‌تر شده است.

در این میان همچون گذشته نگاه سیاه و سفیدی نسبت به روس‌ها وجود دارد؛ عده‌ای نگاه سفیدی دارند و بر این باور هستند که پوتین چنان بر ترامپ نفوذ دارد که می‌تواند تهدیدات آمریکا علیه ایران را مهار کند و عده‌ای دیگر همچنان با بدبینی روس‌ها را به دلالانی در نظام بین‌الملل توصیف می‌کنند و معتقد هستند آنها همواره به‌دنبال این هستند که با کارت ایران بازی کرده و منافع خود را پیش ببرند. حال این سوال مطرح می‌شود که به‌راستی کرملین چه جایگاهی در رابطه میان پاستور و کاخ سفید دارد؟ در وهله اول باید توجه داشت که به نظر نمی‌رسد جمهوری اسلامی ایران از یک‌سو و ایالات متحده آمریکا از سوی دیگر تمامی تخم‌مرغ‌های خود در رابطه با یکدیگر را در سبد روسیه چیده و این جایگاه را به مسکو تنفیذ کرده باشند؛ از این رو نباید به طور مطلق بر نقش روس‌ها تاکید کرد.

روسیه و ایران؛ اتحادی اساسی در خاورمیانه

باشدت گرفتن بحران سوریه، همکاری‌های ایران و روسیه در این منطقه شدت گرفت تا آنجا که اخیرا روزنامه آمریکایی وال‌استریت ژورنال طی یادداشتی ایران را یکی از مهم‌ترین متحدان روسیه در خاورمیانه دانسته است. این موضوع از دو وجه قابل تامل است: نخست آن‌که روابط تهران - مسکو در مرحله‌ای قرار دارد که دو کشور در موضوع یا موضوعاتی با یکدیگر منافع مشترک حیاتی و اساسی دارند و از این‌رو فاصله گرفتن آنها از یکدیگر به معنای فاصله گرفتن آنها از منافعشان است که امری غیر عقلانی به شمار می‌آید؛ البته در صورتی که این منافع کوتاه‌مدت یا به عبارتی تاکتیکی نباشد. اما از سوی دیگر باید توجه داشت که روسیه و ایران دو کشور مستقل هستند و یقینا در راستای منافع ملی خود گام برمی‌دارند. به این معنا که می‌توانند در موضوعاتی با یکدیگر همکاری داشته باشند و در موضوعاتی نیز خود را وارد ماجرا نکنند؛ همانند ایران که در ماجرای الحاق کریمه هیچ اظهارنظری در مجامع بین‌المللی انجام نداد یا روس‌ها که در خصوص ممانعت از ورود شهروندان هفت کشور مسلمان از جمله ایران به آمریکا این موضوع را بی‌ارتباط با خود دانستند.

روسیه و آمریکای ترامپ

ترامپ به‌دنبال توسعه روابط با روسیه است و کرملین نیز از این موضوع استقبال کرده است و به نظر می‌رسد پس از آتشی که هیلاری کلینتون در سال 2012 در روابط مسکو ـ واشنگتن به راه انداخت، اکنون دو کشور به‌دنبال همگرایی برای دستیابی به منافع مشترک خود هستند. در این میان نزدیکی تفکر و نوع نگاه روسای جمهور دو کشور حداقل در بعد روانی نیز منجر به بهبود روابط و گفتمان‌هایی میان کاخ سفید و کرملین شده است. از همین رو «سرگئی ریابکوف» معاون وزیر خارجه روسیه خواستار راه‌اندازی کانال‌های ارتباط مستقیم میان دو کشور به‌عنوان نخستین گام برای بازسازی روابط دو‌جانبه شد. در این مدت کوتاه از آغاز ریاست‌جمهوری جدید آمریکا، گفت‌وگوها درخصوص مسائل امنیت سایبری آغاز شد و مسکو آمادگی خود را برای ایجاد ساختار جدید شراکت در جنگ با ترور اعلام کرد.

نزدیکی در روابط در مصاحبه‌های مقامات دو کشور نیز بخوبی دیده می‌شود، به‌گونه‌ای که ترامپ در پاسخ خبرنگار فاکس‌نیوز گفت: «آیا فقط پوتین قاتل است؟ ما هم قاتل‌های زیادی داریم، یعنی آمریکا خیلی بی‌گناه است؟». از سوی دیگر لاوروف نیز تیرگی روابط روسیه و آمریکا را نتیجه اقدامات عامدانه اوباما دانست و بر آمادگی کشورش برای روابط با آمریکا براساس احترام متقابل تاکید کرد.

روسیه به دنبال چیست؟

روسیه نیز در سال‌های اخیر تا حدودی طعم تلخ تحریم‌ها را چشید؛ تحریم‌هایی که اگرچه در قیاس با تحریم‌های علیه ایران به چشم نمی‌آید، اما فشارش بر روس‌ها بیشتر دیده شد؛ شاید به این دلیل که شهروندان آنها به اروپایی‌ها نزدیک‌تر هستند. از همین‌رو روس‌ها پروژه تنش‌زدایی با غرب را در راس امور خود قرار داده‌اند تا نه‌تنها آرام آرام یخ تحریم‌ها آب شود، بلکه بتوانند منافع حداکثری خود در منطقه را نیز تحقق بخشند تا شاید این خرس خفته پس از چند دهه از خواب زمستانی برخیزد و بار دیگر بتواند رویای هژمونیک‌شدن روس‌ها را تحقق بخشد.

روس‌ها طی سالیان اخیر نشان دادند که همواره در زمین‌های گوناگونی بازی می‌کنند و از این قدرت برخوردار هستند که همزمان هم از دولت سوریه حمایت کنند و هم مخالفان اسد را به کاخ خود راه دهند و به گفت‌وگو بنشینند؛ یا می‌توانند همزمان قراردادهای نظامی کلان با ایران و عربستان امضا کنند و به‌دنبال گسترش همه جانبه روابط با هر دو کشور در یک برهه زمانی باشند. آنها با کارت کشورها قمار نمی‌کنند، اما بازیگران قهاری در تعاملات بین‌المللی هستند و از این‌رو می‌دانند که برای دستیابی به مطلوب خود باید با کشورها تعامل داشته باشند و در این میان البته تعامل با آمریکای ترامپ جای خود دارد. از سوی دیگر، تحلیل‌های مطبوعات روسیه نشان می‌دهد که آنها حس بی‌اعتمادی نسبت به برخی رفتارها دارند و دلیل آن را گرایشات به غرب عنوان می‌کنند. البته کرملین به‌واسطه همکاری‌های استراتژیک خود با حاکمیت جمهوری اسلامی ایران در سوریه، بر ضرورت استمرار این رابطه تاکید دارد.

در مجموع به نظر می‌رسد روس‌ها در شرایط کنونی بر اهمیت همکاری‌های خود با حاکمیت ایران واقف هستند و تحقق بخش عظیمی از منافع حیاتی کنونی خود در منطقه را در گرو آن می‌بینند و از سوی دیگر به همکاری‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای با ایالات متحده برای پیشبرد اهداف و منافع کلان خود نیاز دارند. بدون شک روس‌ها نیز همانند آمریکایی‌ها منتظر هستند تا ببینند تا چند ماه دیگر چه کسی سکان پاستور را در تهران بر دست خواهد گرفت؛ حسن روحانی یا فردی دیگر؟ اما نکته‌ای که در این میان وجود دارد این است که همان قدر که مطلوب روس‌ها فردی اصولگرا است، اما مطلوب غرب، روحانی یا فردی اصلاح‌طلب است.

فرجام

آمریکای ترامپ از نزدیکی مسکو و تهران احساس خوبی ندارد و اگر فضایی برای ایجاد واگرایی میان کرملین و پاستور وجود داشته باشد، حتما از آن استقبال خواهد کرد. نکته‌ای که در پایان باید به آن اشاره کرد این موضوع است که روسیه و آمریکا نیز هر کدام منافع خود را دنبال می‌کنند؛ از همین رو بود که ترامپ چند روز پیش تاکید کرد برای پوتین احترام قائل است، اما این به آن معنا نیست که الزما با او کنار بیاید. ایران نیز باید تعامل خود را به‌گونه‌ای با روسیه ترسیم کند که نه‌تنها حس بی‌اعتمادی آنها را تحریک نکند، بلکه زمین بازی را به‌گونه‌ای ترسیم کند که منافع روس‌ها به منافع ما گره بخورد تا به موجب آن بسیاری از نگاه‌های تاریک و نگرانی‌ها کم‌سو شود؛ فراموش نکنیم روس‌ها علاقه زیادی به کشورهای مقتدر دارند.

احمد وخشیته - دانشجوی دکترای مطالعات روسیه در دانشگاه دوستی ملل مسکو