سابقه طولانی قهوه‌خانه‌ در ایران

پیترو دلاواله جزئیات این مهمانی در یک قهوه‌خانه اشرافی را در سفرنامه خود آورده است. باید بیفزاییم تنباکو که از گیاهان بومی آمریکاست به وسیله اسپانیایی‌ها به اروپا آورده شد.

مصرف آن در پرتغال نیز متداول شد. پرتغالی‌ها تنباکو را به هند که قسمتی از آن مستعمره آن بود، آوردند و از راه گوا به جنوب ایران، مستعمره پرتغالی‌ها در گمبرون و جزیره هورموز (هورموز صحیح است) انتقال یافت و برخلاف تصور تنباکو و توتون نه از طریق ترکیه عثمانی بل از طریق هند در ایران اشاعه یافت. در قهوه‌خانه‌های اصفهان قلیان نیز به مهمانان ارائه می‌شد. قهوه‌نوشی در ایران طی سال‌های 1600 تا امروز اشاعه کامل یافته است. قهوه‌خانه‌ها در سراسر کشور دایر شد. نوشیدن چای تنها از قرن نوزدهم و پس از سفرهای اول و دوم ناصرالدین‌شاه به تقلید از روس‌ها که سماور را ابداع کرده ‌بودند، رواج یافت. در تمام ایران مراکز ارائه قهوه دایر شده بود. در زمان عباس‌میرزا او از نوشیدن چای که پاسکویچ، ژنرال روسی در ترکمانچای به او تعارف می‌کرد امتناع می‌نمود و تصورش بر این بود که چای دارویی برای رفع درد شکم است، نه یک آشامیدنی.

قهوه‌خانه در ایران از دوران سلطنت ناصرالدین‌شاه (1264 هجری قمری، 1848 م) راه‌اندازی شد. ناصرالدین شاه چند سال بعد دستور بستن قهوه‌خانه‌ها را داد. در سفر دوم اروپا وقتی در اتریش در شهر وین همراه فرانسوا ژوزف به دیدن قهوه‌خانه‌ها یا کافه‌های وین رفت تصمیمش برگشت و تلگرافی دستور داد داروغه تهران (دارالخلافه) اجازه دهد قهوه‌خانه‌ها گشایش یابد.قهوه‌خانه‌های تهران طی 150 سال گذشته مخصوصا از عصر مشروطه به این سو نقش‌های تاثیرگذاری در رویدادهای اجتماعی و سیاسی این شهر داشته‌اند.

در جریان انقلاب مشروطه قهوه‌خانه‌ها از مراکز مهم تجمع بودند. هر صنفی برای خود قهوه‌خانه‌ای به عنوان پاتوق داشت. مهم‌ترین قهوه‌خانه‌های تهران در خیابان شمس‌العماره قرار داشتند.

اصناف نقش مهمی در مشروطه به‌عهده داشتند. صنف قهوه‌چی آن‌قدر مهم بود که در مجلس شورای ملی دور اول یک قهوه‌چی نماینده مجلس شد.

حرف قهوه‌چی‌ها چون قهوه‌خانه پاتوق همه صنوف بود در دیگران تاثیر می‌گذاشت. قهوه‌خانه‌ها گاهی تماشاخانه محسوب می‌شد، زیرا نقال و شمایل‌گردان‌ها و شاهنامه‌خوانان در آنجا بساط پهن می‌کردند. ماشاالله خان کاشی پسر نایب حسین معروف وقتی برای خواستگاری از عصمت خانم دولتشاهی‌ (که بعدها زن سوم رضاشاه شد) به تهران آمد چند قهوه‌خانه در خیابان شمس‌العماره به مناسبت ورود او چراغانی کردند و چای و شیرینی مجانی پخش کردند.

خارجیان همیشه تعجب می‌کنند، چرا در هیچ قهوه‌خانه‌ای در ایران قهوه وجود ندارد، ولی نام قهوه‌خانه هنوز مانده است.

خسرو معتضد

مورخ