تثبیت یا تداوم کاهش قیمت نفت‌خام

بی‌شک این تغییرات نمی‌تواند پیامد یک تصمیم یا یک دلیل باشد. بررسی رفتارهای بازیگران مهم نفتی جهان، وجود دلایل گوناگون و شاید برنامه‌ریزی‌هایی با نیات مختلف در این خصوص را نشان می‌دهد. به هر شکل با گذشت تقریبا دو سال از آغاز کاهش قیمت‌ها اینک سؤال مهم این است که آیا قیمت‌ها تثبیت شده یا همچنان احتمال کاهش قیمت نفت‌خام وجود دارد و آیا می‌توان کف و سقف قیمت را پیش‌بینی کرد؟ برای پاسخ به این سؤال بهتر است نگاهی گذرا به برخی شرایط تأثیرگذار در بازار نفت بیندازیم:

1 ـ تداوم مازاد عرضه جهانی: مطابق آمارهای منتشر شده، در سال 2014 تقاضای جهانی نفت‌خام 44/91 میلیون بشکه در روز و تولید نفت‌خام جهان 46/92 میلیون بشکه در روز بوده است به عبارت دیگر 02/1 میلیون بشکه در روز مازاد عرضه وجود داشته است. در سال 2015 نیز در حالی که تقاضای جهانی نفت‌خام که روزانه 98/92 میلیون بشکه بوده میزان تولید به روزانه 15/95 میلیون بشکه افزایش یافته که نشانگر روزانه 17/2 میلیون بشکه مازاد عرضه است؛ مازاد عرضه‌ای که به حکم دلایل اقتصادی و منطق بازار سبب کاهش قیمت نفت‌خام شد. با توجه به پیش‌بینی عرضه 55/95 میلیون بشکه در روز و تقاضای جهانی 18/94 میلیون بشکه در روز در سال 2016 این مازاد عرضه با مقداری کاهش نسبت به سال قبل به میزان 37/1 میلیون بشکه در روز کماکان ادامه خواهد داشت. افزایش تولید آمریکا از منابع نفتی Shale Oil åãäÇä íßí ÇÒ ÚæÇãá Çíä ÇãÑ ÇÓÊ. ÊæÌå Èå Çíä äßÊå ÖÑæÑí ÇÓÊ ßå Çíä ãÇÒÇÏ ÚÑÖå æ ÞíãʝåÇí Çííä äÝÊ ÓÈÈ ÔÏå ÍÌã ÐÎÇíÑ ßÔæÑåÇí OECD ÈåØæÑ ÞÇÈá ÊæÌåí ÇÝÒÇíÔ íÇÝÊå æ ÇÒ Ïæ ãíáíÇÑÏ æ 721 ãíáíæä ÈÔßå ÏÑ ÓÇá 2014 Èå Ïæ ãíáíÇÑÏ æ 997 ãíáíæä ÈÔßå ÏÑ ÇíÇä ÓÇá 2015 íÚäí ãÚÇÏá ãÕÑÝ 66 ÑæÒ ÇíÔÇä ÈÑÓÏ.

2 ـ نقش سازمان اوپک: آنچه از بررسی روند تولید اعضای اوپک استنباط می‌شود نه تنها روند تولید، کاهشی نیست، بلکه افزایش بیشتر تولید اوپک در ادامه سال 2016 محتمل خواهد بود. شاید بتوان دلیل این امر را پیش‌بینی این سازمان در خصوص افزایش تقاضای جهانی به 18/94 میلیون بشکه در روز و کاهش عرضه نفت‌خام از سوی کشورهای غیراوپک به 40/56 میلیون بشکه در روز جستجوکرد که در صورت تحقق این امر، سهم نفت‌خام اوپک از بازار افزایش یافته و طبق محاسبات عددی به 49/31 میلیون بشکه در روز خواهد رسید. رقمی که هر چند هنوز از میزان تولید فعلی این سازمان کمتر است اما با کاهش مازاد عرضه، بارقه‌هایی از امید در خصوص نزدیک شدن به توازن عرضه و تقاضا و متعاقبا بهبود قیمت‌ها را روشن می‌کند. طبق همین پیش‌بینی، میزان تولید مایعات گازی و نفت‌خام نامتعارف تولیدی اوپک در سال 2016 معادل 29/6 میلیون بشکه در روز خواهد بود.

به گفته بسیاری از تحلیگران، سازمان اوپک که در دهه‌های گذشته حدود نیمی از نفت‌خام مورد نیاز جهان را تأمین می‌کرد و هم اکنون تقریبا 30 درصد از نفت‌خام دنیا را تولید می‌کند در موقعیت شکننده‌ای قرار دارد هرچند کماکان حدود 60 درصد از صادرات نفت‌خام دنیا را در اختیار دارد.

3 ـ نقش کشور عربستان سعودی: شالوده این مطلب استوار بر عملکرد مهم‌ترین تولید کننده نفت اوپک یعنی کشور عربستان سعودی است. عربستان به عنوان لیدر کبوترهای اوپک همچنان به تولید بیش از سهمیه خود که منبعث از کاهش تولید از سوی برخی دیگر از اعضا اوپک است ادامه می‌دهد و با تکیه بر حساب ذخیره ارزی‌اش، مکررا بر طبل حفظ سهم بازار ولو به بهای کاهش قیمت نفت به 20 دلار در هر بشکه می‌کوبد. یک حساب سر انگشتی نشان می‌دهد با توجه به تولید حدود ده میلیون بشکه‌ای و صادرات حدود هفت میلیون بشکه‌ای و در نظر گرفتن قیمت 50 دلار به ازای هر بشکه، این کشور روزانه درآمدی حدود 350 میلیون دلار دارد. در حالی که چنانچه این کشور تسلیم نظریات دیگر اعضای اوپک می‌شد و از تولید روزانه‌اش می‌کاست، قطعاً با افزایش قیمت‌ها، درآمد ارزی این کشور افزایش چشمگیری پیدا می‌کرد.

پرسشی که ذهن بسیاری از تحلیلگران بازار را به خود مشغول کرده، علل صرفنظر کردن عربستان از این ما به التفاوت درآمد و مواجه شدن با کسـری بودجـه هنگفت ماهانه است. پرسشی که اتهامات زیادی در خصوص اهداف سیاسی عربستان از دفاع از سطح تولید فعلی نفت و خودداری از کاهش تولید، متوجه این کشور کرده است.

4 ـ تلاش برای حذف نفت گرانقیمت: به باور برخی کارشناسان حوزه نفت، استراتژی کنونی سازمان اوپک (که ناشی از اجماع اعضا است) بر عدم تغییر در میزان تولید فعلی این سازمان سبب ثابت ماندن قیمت نفت در باند 40 تا 60 دلار در هر بشکه خواهد شد. با توجه به پایین بودن هزینه تولید نفت در کشورهای عضو اوپک، ثبات قیمت در بازه 40 تا 60 دلار احتمالا در کوتاه‌مدت و میان‌مدت سبب خواهد شد تولیدکنندگان نفت‌خام گرانقیمت نظیر شیل اویل آمریکا نظیر شرکت‌های هس و آپاچی که هزینه تولیدشان بیش از قیمت فعلی نفت است مجبور به کاهش یا توقف تولید و ترک بازار گردند وگرنه به صورت جدی خطر ورشکستگی را احساس خواهند کرد که در صورت تحقق، این ایده سبب ثبات قیمت و حفظ سهم اوپک در بازار جهانی نفت خواهد شد. هرچند این نظریه با توجه به میزان تولید روزانه نفت‌خام گران قیمت در جهان که به باور برخی در حدود 2 تا 3 میلیون بشکه است، منتقدان جدی دارد.

اوپک و بویژه عربستان سعودی انتظار داشتند کاهش قیمت جهانی نفت ضربه سنگینی به تولیدکنندگان نفت غیرمتعارف آمریکا وارد کند، اما آنچه اتفاق افتاد سبب شد شرکت‌های آمریکایی به دنبال الگوی به صرفه‌تری برای ادامه تولید نفت شیل بیفتند. حالا قیمت نفت آمریکا پس از کاهش شدید در اواسط سال 2014 به حدود 51 دلار برای هر بشکه در ماه ژوئن امسال رسیده است و دیگر ترس‌های قدیمی ورشکستگی کمتر برای شرکت‌های نفتی آمریکا معنا دارد. این شرکت‌ها به جای آن که مثل سال‌های گذشته تنها تلاش کنند سرشان را بالای آب نگه دارند در تلاشند به بازی بزرگ نفتی بازگردند. اما برای آن که این شرکت‌ها از سود آینده خود مطمئن باشند، منتظر قیمت‌های بالاتری (حدود بالای 60 دلار) هستند تا عملیات حفاری و استخراج جدید را آغاز کنند، این رویکرد در بودجه این شرکت‌ها که هنوز میلیون‌ها دلار کمتر از بودجه آنها در سال 2015 است بخوبی منعکس شده است. بنابراین هنوز بسیاری از تولیدکنندگان نفت غیرمتعارف، آهسته و با احتیاط عمل می‌کنند و منتظرند ببینند نفت بشکه‌ای 50 دلار چقدر ماندنی خواهد بود.

5 ـ تغییر هژمونی آتی بازار نفت: کاهش شدید قیمت نفت، به افت ارزش پول برخی کـشورهای تولید کننده نفت‌خام منجر شده و با توجه به بی‌ثباتی مالی، تغییر در طرح‌ها و برنامه‌های نفتی کشورها و شرکت‌های مهم نفتی را گریزناپذیر کرده است. بررسی برنامه‌های نفتی کشورهای شاخص نفتی نشان می‌دهد بازار نفت جهان بخصوص در بخش عرضه، آبستن تغییرات مهمی است.

به عنوان نمونه، عراق مدعی است می‌خواهد تولید نفت خود را به 9 میلیون بشکه در روز برساند، ایران به دنبال تولید روزانه شش میلیون بشکه است، آمریکا در نظر دارد به تولید حدود 13,5 میلیون بشکه برسد، دیگر کشورها نظیر کانادا، نیجریه (با وجود نزاع داخلی)، آنگولا و کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس همگی در پی افزایش تولید نفت‌خام خود هستند. اطلاعات منتشر شده، نشان دهنده شتاب و سرعت این کشورها برای دستیابی به اهدافشان است به گونه‌ای که بسیاری از آنان سال 2020 میلادی را برای نیل به اهدافشان نشانه‌گذاری کرده‌اند. قطعا در صورت تحقق این طرح‌ها، معادلات در بازار نفت به سود و به ضرر برخی کشورها تغییر خواهد کرد.

نتیجه‌گیری

علل کاهش قیمت نفت‌خام هرچه باشد در شرایط فعلی،کشورها و شرکت‌های بزرگ نفتی را مجبور به اتخاذ سیاست‌های مالی و نفتی جدید و تغییر در الگوی تولید و مصرف نفت‌خام و فرآورده‌های نفتی کرده است. پیش‌بینی افزایش زیاد، کاهش چشمگیر یا تثبیت قیمت نفت‌خام چون وابسته به عوامل بنیادین متعددی است و هرگونه تغییر در این عوامل سبب تغییر قیمت نفت خواهد شد بسختی امکان‌پذیر است، ولی به باور تعداد زیادی از کارشناسان و تحلیلگران بازار نفت، با توجه به کاهش مازاد عرضه در بازار و متعاقب آن کاهش ذخایر و در صورت ادامه روند فعلی و ثابت باقی ماندن سایر مؤلفه‌های مؤثر، در کوتاه مدت قیمت این استراتژیک‌ترین کالای جهان از بشکه‌ای 40 دلار پایین‌تر نخواهد آمد و اتخاذ تصمیمات و انجام هرگونه اقدام از سوی بازیگران مهم نفتی روی سقف قیمت نفت‌خام مؤثر خواهد بود. قیمتی که این روزها از ثبات نسبی برخوردار بوده و نمودار روند افزایشی آن به صورت بطئی حرکت می‌کند.

ایمان نیکزاد

کارشناس ارشد انرژی