انقلابی‌گرایی، پادگفتمان اسلام تکفیری

اهمیت حفظ گفتمان انقلابی به اندازه‌ای است که 38 سال پس از انقلاب اسلامی، رهبر فرزانه انقلاب همچنان بر حفظ آرمان انقلاب تاکید دارند. این موضوعی است که آن را با دکتر محسن اسلامی، استاد دانشگاه تربیت مدرس به بحث گذاشته‌ایم. او در گفت‌وگو با «جام سیاست»، با اشاره به بیانات رهبرمعظم انقلاب درباره پنج شاخص انقلابیگری، تاکید می‌کند که باید بیانات رهبری ابتدا در حوزه نظر تبیین شود سپس در عرصه عمل قابلیت اجرا یابد.

هدف رهبر معظم انقلاب اسلامی از تبیین شاخصه‌های انقلابیگری در بیاناتی که در اجتماعات مختلف مردمی و در جمع نخبگان دارند، چیست؟

با توجه به این که ایدئولوگ انقلاب اسلامی ایران حضرت امام(ره) هستند، رهبر معظم انقلاب در سخنان اخیرشان در سالگرد ارتحال بنیانگذار انقلاب، سعی داشتند آنچه به عنوان آرمان‌ها، اهداف یا مسیری را که امام خمینی(ره) در مسیر انقلاب اسلامی به وجود آوردند، تبیین کنند. رهبری با یادآوری مبارزات قبل از انقلاب یا رهبری امام خمینی بر نهضت اسلامی، اهداف ایشان را بار دیگر تبیین کردند. از آنجا که جدی‌ترین دلیل افت انقلاب‌ها در دنیا معمولا ناامیدی و خلأ انقلابیون بعد از گذشت سال‌ها نسبت به آرمان‌های اولیه انقلاب و به عبارتی پیاده شدن آنان از لکوموتیو انقلاب است، رهبرمعظم انقلاب با تیزبینی نسبت به قطار انقلاب و مجموعه‌ای که باید این قطار را به حرکت درآورد و به تعبیری مولد و نیروی قدرتمند آن باشند، پنج شاخصه را اعلام فرمودند. این پنج شاخصه، گفتمان انقلاب اسلامی را از 38 سال گذشته به شرایط امروز مرتبط می‌کند تا نسل جدید با واژه‌های انقلابی و انقلابیگری که در دوره‌ای با اهمیت بوده، بیشتر مانوس شود. بنابراین به نظر می‌رسد رهبر معظم انقلاب اسلامی در راستای به روز شدن و به روز بودن گفتمان انقلاب اسلامی ایران، تبیین آنچه به نام ایدئولوگ انقلاب اسلامی ایران و امام راحل است، مطرح می‌کنند تا نگاه ایشان به نسل جدید نیز منتقل شود.

شـــاخص‌های پنجگانه معین شده از سوی رهبر معظم انقلاب، چه گروه هدفی را مشخص کرده است؟

اصولا انقلاب‌ها با مردم سر و کار دارند. ‌از آنجا که انقلاب‌ها شاکله مردمی دارند و نقش ملت در پیشبرد انقلاب‌ها دارای اهمیت است، لذا مخاطب اصلی این گفتار می‌تواند به صورت خاص مردم باشد اما یک پرانتز نیز در این بخش وجود دارد و آن توجه انقلابیون و مدنظر قرار دادن آنهاست. مردم وظیفه اصلی پیشبرد اصلی انقلاب را به عهده دارند و اگر حضور نداشته باشند قطعا انقلاب از بین می‌رود، اما انقلابیون با تجدیدآرمان‌ها و اصول اصلی مصداق صحبت‌های حضرت آقا هستند و از این معیارها برای عمل به آن سود می‌برند.

گفتمان انقلابی گری جمهوری اسلامی ایران ‌را می‌توان نقطه مقابل کدامیک از گفتمان‌های رقیب در گذشته یا حال دانست؟

گفتمان انقلابیگری جمهوری اسلامی ایران اکنون مقابل گفتمان اسلام تکفیری یا اسلام متحجری است که در منطقه وجود دارد. اصلی ترین گفتمان رقیب جمهوری اسلامی ایران را فعلا می‌توان کسانی دانست که چهره اسلام را به صورت نامناسبی ارائه می‌کنند. شاید اگر به دو، سه دهه پیش مراجعه می‌کردیم گفتمان لیبرالیسم و کمونیسم نیز شامل گفتمان رقیب می‌شد؛ ولی در حال حاضر چهره صحیحی از اسلام توسط گروه‌های اسلامگرای افراطی ارائه نمی‌شود و با وجود گروه‌های تکفیری و ارتجاع دولت‌های عرب،‌ چهره اسلام به نوعی با غبار مواجه شده است. لذا طرح شاخص‌ها در گفتمان انقلابیگری در پی است که انقلاب اسلامی ایران را به عنوان مدل موفق نظامداری یا تشکیل حکومت‌ها در منطقه معرفی و مطرح کند و به نظر می‌رسد گفتمان انقلابیگری یا تبیین انقلاب اسلامی، در مقابل گفتمان تکفیری که در حال به هم ریختن عنوان اسلام سیاسی است، قرار دارد.

بهترین روش برای فهم ارزش‌های انقلاب را چه می‌دانید؟

به نظر می‌رسد بهترین روش برای فهم صحیح از انقلاب اسلامی باید برگرفته از خاستگاه‌های اولیه انقلاب باشد. یعنی اگر انقلاب برگرفته از فضای مکتبی اسلام است، باید نگاه‌های اجتماعی اسلام در مورد آزادی و عدالت مدنظر قرار گیرد تا خاستگاه یا متونی که انقلاب از آن نشاءت گرفته شده بیشتر توجه شود. با طرح شاخص‌ها و تبیین آنها از سوی رهبرمعظم انقلاب می‌توان فهمید که باید آموزه‌های اسلامی را شناخت و به‌واسطه آن انقلابیگری را درک کرد. از این جهت نباید قوانین اسلامی را از منظومه فکری خارج کرد و باید فهم صحیحی از مساله و آرمان‌های اولیه داشت.

به عنوان مدرس دانشگاه بفرمایید جایگاه آموزش چه در مقطع آموزش و پرورش یا آموزش عالی، ‌برای تبیین شاخصه‌های انقلابیگری چیست؟

اهمیت بسیاری دارد. وقتی کشور قصد دارد حرکتی را جلو ببرد باید درخصوص تربیت نسل جدید در هر زمینه فکر داشته باشد و شروع این حرکت از مدارس و دانشگاه‌هاست. در حوزه تبیین انقلاب، نظام آموزشی اصلی‌ترین وظیفه را به عهده دارد؛ ولی تاکنون به این امر کمتر توجه شده که دلایل آن می‌تواند کمبود نیروی متخصص آموزش دیده باشد یا نبود کتب یا متون مرتبط یا کمبود بودجه و سازوکار مناسب. ما در دانشگاه درس انقلاب اسلامی را در دو واحد درسی یا به صورت اجباری یا اختیاری داریم، ولی این مقدار آشنایی نمی‌تواند تاثیر زیادی در گفتمان‌سازی انقلاب داشته باشد. اگر در آموزش و پرورش یا آموزش عالی به خاستگاه‌های اصلی انقلاب و چگونگی شکل‌گیری آن، مبنی بر عدالت‌طلبی یا آزادیخواهی توجه شود، این مدل می‌تواند الگویی پیشبرنده در نظام آموزشی کشور تلقی شود. در نظام آموزش عالی فعلی کشور تنها به تاریخچه انقلاب یا نظریه‌ها توجه شده است، ‌اما هنوز درسی که شاخصه‌های انقلابیگری را تبیین کند، وجود ندارد و اگر بحثی هم باشد در حد سخنرانی‌های آزاد در کنار دانشگاه است. لذا اگر می‌خواهیم فضای انقلابیگری بماند و پیش برود باید آموزش را در اولویت اول بدانیم.

فارغ از بحث آموزش، آیا راهکار دیگری وجود دارد تا شاخصه‌های تبیین شده عملیاتی شود؟

یکی از اصلی‌ترین راه‌ها، که یک فکر می‌تواند به مرحله عمل برسد این است که آن فکر عملیاتی شود. بنابراین به تعبیر گفتمانی، باید ذهن‌ها را متوجه درخواست‌ها کرد تا تقاضا مطرح شود. اگر انقلاب اسلامی به پیروزی رسید، مهم‌ترین دلیل این بود که مخاطبان و مردم به دنبال تغییر ساختار بودند و تقاضایشان این بود که رژیم بر کنار شود و این خواست به یک گفتمان عمومی تبدیل شد. هر چند ما در برخی موارد به حوزه عمل توجه می‌کنیم، اما نباید حوزه نظر را نادیده بگیریم؛ چرا که انقلابیگری و شاخصه‌هایی که رهبری مطرح کردند نمی‌تواند در مرحله عمل قرار گیرد، مگر این که در مباحث نظری تبیین شده باشد. مردم برای داشتن استقلال و پایبندی به ارزش‌ها باید ابتدا هوشیار شوند و برای اشاعه این روش بهترین مکان دانشگاه و آموزش و پرورش است تا در عمل شاهد رقم خوردن فرهنگ انقلابیگری باشیم.