گنجینه‌گردی از کاخ‌های احمد شاهی تا مساجد تاریخی

کاخ‌های احمد شاهی در تهران

نهم اسفند، سالروز درگذشت احمدشاه، آخرین پادشاه قاجار در پاریس است. از احمدشاه، دو بنای تاریخی در تهران وجود دارد که معمولا هم با هم اشتباه گرفته می‌شوند. آن‌طور که خبرگزاری میراث فرهنگی در یک گزارش نوشته، بنای نخست، بنایی با نام کوشک احمد شاهی است که «در مجموعه فرهنگی تاریخی نیاوران واقع در باغ نیاوران قرار دارد. این بنا، اواخر دوره قاجار به عنوان خوابگاه ییلاقی احمدشاه با مساحت 800 متر و در دو طبقه ساخته شد. کوشک احمدشاهی در زمان محمدرضا پهلوی بازسازی و مرمت و مبلمان داخلی آن تعویض شد تا به عنوان محل کار و سکونت رضا پهلوی (پسر محمدرضا) مورد استفاده قرار گیرد.

طبقه همکف این ساختمان از یک سرسرا تشکیل شده که حوضی از مرمر وسط آن واقع و شش اتاق و دو راهرو نیز در اطراف آن وجود دارند. در این محوطه اشیایی از جنس برنز، نقره، عاج، چوب، هدایای رؤسای کشورهای گوناگون، مدال‌ها و نشان‌ها و تابلوهای نگارگری در معرض تماشا قرار گرفته‌ است. قطعه سنگی از کره ماه که از طرف ریچارد نیکسون، رئیس‌جمهور پیشین آمریکا به رضا پهلوی هدیه داده شده بود در ویترینی در این سالن نگهداری می‌شود.

طبقه دوم این بنا نیز از یک هال مرکزی و ایوان گسترده چهار طرفه تشکیل شده است. از سالن مرکزی این طبقه به عنوان اتاق موسیقی استفاده می‌شد که در چهار طرف آن قفسه‌های چوبی ویترین‌دار نصب شده است. این ایوان از 26 ستون مدور با نمایه گچی و شش ستون با مقطع مربع قطور با نمای آجری تشکیل شده است. اساسا از خصوصیات این بنا تزئینات و نمای آجری استفاده شده در سرتاسر نمای بیرونی ساختمان آن است.» بنای دوم «کاخ احمدشاهی» نام دارد و در مجموعه فرهنگی ـ تاریخی سعدآباد قرار گرفته است. این بنا اواخر سلطنت احمد‌شاه قاجار و از سال 1297، ساخت آن آغاز و هنگام وزارت جنگی رضا شاه، ساخت بنای آن به پایان رسید.

پس از انقلاب اسلامی، از این محل به عنوان پایگاه مرکزی بسیج خواهران استان تهران استفاده می‌شد که سال 1392 مجددا به سازمان میراث فرهنگی تحویل داده شد تا بازسازی و آماده بازدید عموم شود. البته در حال حاضر امکان بازدید از این بنای تاریخی وجود ندارد.

2 پل خوزستانی

در همین نهم اسفند پل بزرگ خرمشهر هم که روی رودخانه کارون ساخته شده مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. این پل روی رود کارون و در جنوب‌شرقی خرمشهر قرار دارد و 616 متر طول و 8 متر عرض دارد. این پل که به جای، پل قدیمی ساخته شده در زمان جنگ جهانی دوم ساخته شده بود، در جنگ ایران و عراق هم خاطره‌انگیز شد وقتی که برای عدم سقوط کامل خرمشهر، رزمندگان مجبور شدند پل را منفجر کنند و به این ترتیب کاری کنند که حداقل بخشی از شهر در اختیار عراق قرار نگیرد. تصویر این پل تخریب شده البته به عنوان یک تصویر جاودان از آن روزها باقی ماند و به خاطر همان روزها هم بود که این پل، پل استقامت نام گرفت.

اما درست یک روز بعد یعنی دهم اسفند (والبته 30 سال قبل از افتتاح پل خرمشهر)، پلی روی رودخانه کارون در اهواز ساخته شده بود. پلی که به خاطر رنگ بنای آن به پل سیاه مشهور است و راهی برای عبور راه‌آهن و نیز عابر پیاده بود. ساخت این پل در حقیقت گامی بود برای تکمیل راه‌آهن سراسری شمال تا جنوب کشور در دوره پهلوی اول.

یادی از کریمخان و کتابخانه ملی در یک روز

یازدهم اسفند، سالمرگ کریمخان زند است که یکی از حکام خوشنام تاریخ ایران است. از کریمخان زند، آثار تاریخی زیادی در ایران وجود دارد، اما آنهایی که مربوط به مرگ اوست یکی موزه پارس امروزی یا عمارت فرنگی روبه‌روی ارگ کریمخانی ضلع جنوبی مجاور حیاط هنرستان صنعتی نمازی شیراز است که محل اولیه آرامگاه او بود تا این‌که شاه قاجاری به خاطر کینه از او دستور داد استخوان‌هایش را در کاخ گلستان و زیر پای او دفن کنند تا به وی بی‌احترامی کرده باشد. گفته شده که این استخوان‌ها در زمان پهلوی، باز هم از دل خاک بیرون آمد، اما در خصوص مقصد نهایی آنها بین آرامگاه اولیه، نجق و شهرری اختلاف است.

یازدهم اسفند البته سالروز افتتاح ساختمان جدید سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در تپه‌های عباس‌آباد هم هست و این در حالی است که ساختمان قبلی این کتابخانه، به محلی برای موزه علوم و فناوری ایران تبدیل شده است. غیر از این‌که توصیه می‌کنیم به دیدن این موزه بروید، دیدن ساختمان آن که مربوط به دوره پهلوی اول است و همچنین به طور کلی بافت اطراف آن در خیابان سی تیر را هم به شدت تجویز می‌کنیم.

روز پر گنجینه 12 اسفند

دوازدهم اسفند اما پر است از مناسبت‌های گنجینه‌ای و به نوعی نان ما را در روغن می‌گذارد. سال 1315، سه مسجد در این روز در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد؛ یکی مسجد جامع زواره، واقع در شهری به همین نام در استان اصفهان که مربوط به دوره سلجوقیان است و می‌تواند نهصدمین سال تاسیس خود را جشن بگیرد. دیگری مسجد اشترجان در فلاورجان و باز هم در استان اصفهان که مربوط به دوره ایلخانی یعنی قرن شش و هفت هجری قمری است و سومی مسجد جامع شوشتر در استان خوزستان که این یکی از بقیه قدیمی‌تر است و ظاهرا مربوط به قرن سوم هجری قمری است. البته در این روز قلعه دختر در فیروزآباد فارس هم در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است. قلعه‌ای که برای بازدیدکنندگان، نمایی از بناهای نظامی در اواخر دوران ایران باستان یعنی در زمان ساسانیان است و هر چند در اثر گذر زمان به شدت تخریب شده ولی باز هم یادآور روزگاران گذشته و البته دارای درس‌ها، عبرت‌ها و پیام‌های مختلف است. دوازدهم اسفند البته روز افتتاح آرامگاه کمال‌الملک در نیشابور هم هست. این آرامگاه سال 1342 در جوار آرامگاه عطار در این شهر افتتاح شد.

مصطفی مسجدی آرانی