چشـم‌هایی که افکار پنهان را برملا می‌کنند

چشم‌ها روی حافظه و قدرت تصمیم‌گیری نیز تأثیر دارند؛ چشم‌ها همیشه در حال حرکت‌اند. با وجود این که بعضی از این حرکات آگاهانه و تحت اختیار ما اتفاق می‌افتد، بسیاری از آنها ناخودآگاه صورت می‌گیرد. به حرکات سریع چشم «ساکاد» گفته می‌شود. برای مثال، وقتی مطالعه می‌کنیم چشم‌ها با سرعت زنجیره کلمات را دنبال می‌کنند، اما وقتی در جایی مثل یک اتاق قدم می‌زنیم، دامنه حرکت چشم‌ها وسیع‌تر می‌شود تا با وجود این‌که سر حین گام برداشتن حرکت می‌کند، میدان دید تقریبا ثابت باقی بماند. چشم‌ها در مرحله‌ای از خواب که حرکت سریع چشم (REM) نام دارد نیز دچار حرکات تند می‌شوند.

تغییرات معنی‌دار در چشم

بعضی از حرکات چشم فرآیند فکری انسان را آشکار می‌سازد. به نظر می‌رسد باز شدن مردمک چشم با میزان عدم اطمینان هنگام تصمیم‌گیری در ارتباط است. اگر در تصمیم‌گیری متزلزل باشید به تبع آن دچار برانگیختگی خواهید شد و مردمک‌هایتان گشاد می‌شوند. این موضوع احتمال تغییر پاسخ احتمالی در فرد تصمیم‌گیرنده را پیش‌بینی می‌کند. پژوهشگران دریافتند با زیرنظر گرفتن تغییرات مردمک چشم در یک فرد محافظه‌کار که به طور معمول از روی احتیاط پاسخ نه را ترجیح می‌دهد، می‌توان حدس زد که او چه وقت دچار تردید شده و بین پاسخ مثبت و منفی‌گیر افتاده است.

چشم‌ها حتی می‌توانند نشان دهند طرف مقابلتان چه عددی در ذهن دارد. پژوهشگران دانشگاه زوریخ در یک مطالعه حرکات چشم 12 داوطلب را وقتی داشتند فهرستی از 40 عدد را از حفظ با صدای بلند می‌خواندند زیرنظر گرفتند. آنها دریافتند جهت و اندازه حرکات چشم هر یک از داوطلبان نشان می‌دهد عددی که می‌خواهند بگویند چقدر از عدد قبلی بزرگ‌تر یا کوچک‌تر است. مشاهده شد وقتی آنها می‌خواستند یک عدد بزرگ‌تر از عدد قبلی بگویند، نگاهشان به سمت بالا و راست و وقتی می‌خواستند یک عدد کوچک‌تر از عدد قبلی بگویند نگاهشان به سمت پایین و چپ متمایل می‌شد. هرچه اندازه حرکت چشم از یک سمت به سمت دیگر بزرگ‌تر باشد، آن وقت می‌توان نتیجه گرفت تفاوت بین عدد قبلی و بعدی بیشتر است.

این یافته‌ها نشان می‌دهد بین بازنمایی انتزاعی اعداد با حرکات چشم ارتباط وجود دارد، اما هنوز مشخص نیست کدام‌یک مقدم‌تر است: فکر کردن به یک عدد مشخص باعث تغییر در وضع چشم‌ها می‌شود؟ یا این که وضع چشم‌ها روی فعالیت‌های ذهنی ما اثر می‌گذارد؟ در سال 2013، پژوهشگران سوئدی اعلام کردند این حرکات چشم‌هاست که فرآیند بازیابی اطلاعات در حافظه را تسهیل می‌کند.

در مطالعه‌ای دیگر، پژوهشگران از 24 دانش‌آموز خواستند با دقت به تصاویری که در یک گوشه نمایشگر رایانه نشان داده می‌شد، نگاه کنند. سپس به آنها گفته شد به مجموعه عبارت‌هایی که درباره آن تصاویر است، مثلا این که «ماشین گوشه سمت چپ است» گوش کنند و در سریع‌ترین زمان ممکن اعلام کنند، آیا عبارت گفته شده صحیح است یا خیر. به گروهی از داوطلبان اجازه داده شد آزادانه چشم بچرخانند و اطراف‌شان را نگاه کنند، اما گروه دیگر فقط باید به وسط یا گوشه نمایشگر که تصویر در آن به نمایش درآمده بود، نگاه می‌کردند.

نتایج نشان داد گروهی از داوطلبان که اجازه داشتند در طول فرآیند یادگیری آزادانه چشم بچرخانند، عملکرد بهتری در مقایسه با آنهایی داشتند که خیره به یک جا نگاه می‌کردند. به علاوه مشاهده شد داوطلبانی که به آنها گفته شده بود به همان گوشه‌ای از نمایشگر که پیشتر تصویر در آن به نمایش درآمده بود نگاه کنند، عملکرد بهتری در مقایسه با آنهایی داشتند که به گوشه‌های دیگر نگاه کرده بودند. این شواهد حاکی از آن است، مطابقت حرکات چشم در طول کدگذاری و بازیابی اطلاعات، فرآیند یادآوری تصاویر را تسهیل می‌کند. به همین علت گمان می‌رود حرکات چشم در یادآوری روابط مکانی بین اجسام هنگام کدگذاری مؤثر است. پژوهشگران معتقدند این حرکات ممکن است ناآگاهانه باشد. برای مثال، وقتی به صحنه‌ای که پیشتر نیز آن را دیده‌ایم نگاه می‌کنیم، بدون این که بخواهیم چشممان مدام به سمت همان نکاتی می‌رود که قبلا هم به آنها توجه کرده بودیم.

کنترل دید

مطالعات اخیر نشان می‌دهد، می‌توانید با زیرنظر گرفتن حرکات چشم طرف مقابل در تصمیم‌گیری‌های او دخالت کنید. در یک مطالعه، از داوطلبان خواسته شد به چند پرسش پیچیده اخلاقی پاسخ دهند؛ مثلا این که آیا هیچ توجیهی برای آدمکشی وجود دارد؟ سپس دو گزینه برای آنها به نمایش درآمد و باید بین گزینه گاهی توجیه‌پذیر است و گزینه هرگز توجیه‌پذیر نیست، یکی را انتخاب می‌کردند. گزینه‌ها بعد از مدت زمان مشخصی از روی نمایشگر پاک شد. پژوهشگران حرکات چشم داوطلبان را در تمام مدتی که به نمایشگر خیره شده بودند، ردیابی کردند. آنها متوجه شدند، می‌توانند در تصمیم‌گیری داوطلبان دخالت کنند تا داوطلب همان گزینه‌ای را انتخاب کند که مدنظر پژوهشگران بوده است. این تأثیرگذاری به شیوه‌ای بود که پژوهشگران فرآیند تصمیم‌گیری داوطلب را درست در لحظه‌ای که او داشت به انتخاب گزینه موردنظر آنها فکر می‌کرد، قطع می‌کردند.

به نظر می‌رسد فروشندگان موفق نیز از این روش برای جذب مشتری استفاده می‌کنند. آنها علاوه بر این که از قدرت کلامی بالایی برخوردارند، بعید نیست بتوانند فرآیند تصمیم‌گیری مشتریان را نیز کنترل کنند. از جمله یکی از راهکارهای آنها در جذب مشتری این است که مشتری را سر بزنگاه، درست زمانی که بین چند انتخاب گیر افتاده به دام بیندازند و در همان لحظه مثلاً با شکستن قیمت یک جنس او را به خرید آن محصول ترغیب کنند.

بنابراین، حرکات چشم نه‌تنها روی حافظه و قدرت تصمیم‌گیری تأثیر می‌گذارد، بلکه افکار، عقاید و تمایلات ما را برملا می‌کند. پژوهشگران معتقدند چشم‌ها دریچه‌ای به سوی فرآیندهای فکری ما هستند، اما خوشبختانه یا متأسفانه گاهی اطلاعاتی را بروز می‌دهند که تمایل داریم پنهان نگه‌شان داریم.

این روزها بازار نرم‌افزارهای ردیاب چشم نیز حسابی داغ است و به صورت اپلیکیشن‌ در گوشی‌های هوشمند تلفن همراه استفاده می‌شود. این نرم افزارها تشخیص می‌دهند که کاربر در هر زمان به کدام یک از عملکردهای گوشی خود نیاز دارد، اما اگر این نرم‌افزارها مدام روشن نگه داشته شوند، ممکن است خیلی چیزهای دیگر را هم ردیابی کنند. به این ترتیب، احتمال به اشتراک‌گذاری افکاری که نمی‌خواهید برملا شود، افزایش می‌یابد. اگر از این نرم افزارها استفاده می‌کنید بیشتر مراقب باشید!

BBC/ مترجم: صدف دژآلود