هیچ؛ سهم ایران در فهرست آثار طبیعی جهان

جنگل‌های هیرکانی، جنگل‌های ارسباران، ژئوپارک قشم و جنگل‌های حرا و کوه دماوند از جمله آثار طبیعی ایران است که با وجود برخورداری از ظرفیت بالای ثبت در آثار جهانی، هنوز موفق به ثبت آنها نشده‌ایم. البته ژئوپارک قشم پیش از این در فهرست آثار طبیعی جهان به ثبت رسیده بود، اما به دلیل رعایت نکردن ملاحظات و ضوابط یونسکو، از فهرست این آثار خارج شد و گرچه اکنون درصدد جای دادن دوباره آن به همراه جنگل‌های حرا در فهرست یونسکو هستیم، اما از آنجا که قشم و این ژئوپارک تحت لوای دستگاه‌های متعدد از جمله مناطق آزاد، محیط‌زیست، کشتیرانی و نیروی انتظامی مدیریت می‌شود و این دستگاه‌ها هنوز نتوانسته‌اند تعامل سازنده‌ای با یکدیگر داشته باشند، تعیین تکلیف این پرونده نیز در مقطع کنونی امکان‌پذیر نیست، زیرا یکی از ضوابط مهم یونسکو وجود انسجام مدیریتی در بحث حفاظت از یک اثر و توسعه گردشگری بین‌المللی در محدوده آن اثر است.

ثبت جهانی جنگل‌های هیرکانی در دستور کار میراث فرهنگی قرار گرفته است، اما از آنجا که در این زمینه اختلافاتی با کشور آذربایجان داریم، پرونده ثبت جهانی این اثر نیز در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. موضوع این اختلافات نیز از این قرار است که بخش زیادی از جنگل‌های هیرکانی دنیا در ایران و بخش کوچکی از آن در کشور آذربایجان قرار دارد و این کشور قصد داشت این جنگل‌ها را به نام خود به ثبت برساند، اما یونسکو با آن موافقت نکرد و به این کشور توصیه کرد به دلیل این‌که بخش اعظم این جنگل‌ها در ایران واقع شده، باید آن را به طور مشترک به ثبت برسانید.

رایزنی‌های دو کشور در این زمینه آغاز شد، اما اختلافاتی در میانه راه ایجاد شد از آن جمله که مدیر پرونده چه کشوری باشد و نام پرونده را چه کشوری انتخاب کند که با توجه به این‌که بخش زیادی از جنگل‌های هیرکانی در کشورما قرار دارد، این حق را متعلق به خود می‌دانستیم اما آذربایجان زیر بار آن نمی‌رفت و توقع داشت مدیریت پرونده را به عهده بگیرد به همین دلیل این پرونده نیز اکنون به انزوا رفته و ثبت آن در ابهام قرار دارد.

جنگل‌های ارسباران نیز با وجود قابلیت بسیار با مشکلات دیگری دست و پنجه نرم می‌کند که گرچه مطالعات درباره این پرونده نیز آغاز شده ، اما این مشکلات تاکنون مانع از ثبت جهانی آن شده است.

در هر حال برای این‌که تجربه موفقی در ثبت یک اثر طبیعی در فهرست جهانی داشته باشیم، پرونده جهانی بیابان‌های لوت را که از تمام این موانع و مشکلات مبرا بود و از قابلیت‌های شگرفی نیز برخوردار است، تهیه و تدوین و در اسفند ماه سال گذشته به یونسکو ارسال کردیم و از آنجا که بررسی یک پرونده در یونسکو 16 ماه طول می‌کشد، امیدواریم ثبت این اثر در برنامه سال 2016 یونسکو قرار گرفته و این اثر طبیعی به ثبت برسد و به این ترتیب طلسم ثبت آثار طبیعی در فهرست جهانی شکسته شود. در این زمینه با محیط‌زیست و جهاد کشاورزی نیز تعاملات لازم در راستای انجام وظایف هر بخش صورت گرفته و تفاهم‌نامه‌ای هم امضا شده است.کوه دماوند نیز یکی دیگر از آثار ارزشمند طبیعی ایران است که قابلیت ثبت در آثار طبیعی جهان را دارد و از چهار معیار خاص یونسکو برای ثبت همچون منحصر به فرد بودن برخوردار است. گرچه این اثر در سال 2008 برای ثبت در فهرست موقت به یونسکو معرفی شد، اما پیگیری ثبت آن تاکنون به طور جد در برنامه میراث قرار نداشت، اما تهیه و آماده‌سازی پرونده آن، امسال در دستور کار میراث فرهنگی قرار خواهد گرفت و بر این اساس و رفع موانع ثبت آن، همکاری با سایر نهادهای مسئول در دستور کار میراث خواهد بود.

فرهاد نظری‌ / مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی و فرهنگی