در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
زندگی در سایه نرمافزارهای متن باز
برای اینکه درک بهتری از شکلگیری نرمافزار متن باز داشته باشیم، بهتر است به نخستین روزهای تولید رایانه نگاهی بیندازیم. در آن روزها ارائه سختافزارهایی که میتوانست محاسبات زیادی را در مدت کوتاهی انجام دهد، شگفتی بسیاری برانگیخته بود اما فناوری ساخت قطعات رایانه بسیار پیچیده بود و تنها چند شرکت انگشتشمار رایانه تولید میکردند و مشتریان اصلی آنها هم شرکتهای بزرگ و دانشگاهها بودند.
برخلاف امروز، در آن روزها عملا هیچگونه استانداردی برای سختافزارهای تولیدی وجود نداشت و همین ناسازگاری بین سختافزارهای مختلف تولید شده سبب میشد نرمافزارهایی که برای یک سختافزار تولید میشد، عملا روی سختافزارهای دیگر کار نکند. بنابراین نرمافزارهای نصب شده روی یک رایانه، بخشی از کالای نهایی محسوب میشد و ارتقای نرمافزاری هنوز حتی یک ایده هم محسوب نمیشد. برای نمونه رایانهای که به یک بانک فروخته میشد شامل سیستمعامل و نرمافزارهای مورد نیاز بانک بود و در عمل هیچگونه هزینه اضافی برای ارائه آن به مشتری دریافت نمیشد.
سال 1969یک دادگاه در ایالات متحده، شرکت آی.بی.ام را به خاطر ارائه نرمافزارهای رایگان محکوم کرد. دادگاه بر این باور بود که اقدام این شرکت در عرضه رایگان نرمافزار روی سختافزار، عرصه تجاری موجود را انحصاری کرده و جلوی رشد شرکتهای دیگر در زمینه نوشتن نرمافزار را میگیرد. شرکت آی.بی.ام که در آن زمان اصلیترین تولیدکننده نرمافزار و سختافزار دنیا بود، روند ارائه نرمافزار رایگان به مشتریان خود را متوقف کرد و همین گام بظاهر کوچک، بازار نرمافزار را آنقدر رونق داد که خیلی زود تجارت نرمافزار از تجارت سختافزار پیشی گرفت و استقبال از نرمافزارهای جدید سبب شد شرکتهای نوپایی در زمینه طراحی و فروش نرمافزار به صورت مستقل شکل گیرد.
تولید و فروش نرمافزار
اما تجاری شدن نرمافزار با مشکلات فراوانی روبهرو بود. اولین موضوع شامل سادگی کپیکردن آنها بود. شرکتهای تولیدکننده نرمافزار برای اینکه فرآیند تولید خود را مقرون به صرفه کنند، مجبور به محدودکردن تعداد کاربران یک نرمافزار و وضع قوانین سفت و سخت کپیرایت شدند اما بهرغم این تلاشها، کپیهای غیرقانونی نرمافزار بهقدری زیاد بود که هزینههای تولید را بسختی تامین میکرد و خیلی زود تولیدکنندگان نرمافزار مجبور شدند قیمتها را افزایش دهند و این چرخه همچون گردابی فاصله تولیدکنندگان و مصرفکنندگان را بیشتر و بیشتر میکرد.
اما همه اینها دربرابر نقصهای متعدد نرمافزاری (در دنیای دیجیتال به نقصهای نرمافزاری باگ میگویند) اصلا مهم نبود. باگ داشتن بخشی از طبیعت تولید نرمافزار است که گریزی از آن نیست اما نکته مهم تعهد و مسئولیت شرکتهای تولیدکننده نرمافزار در رفع این باگها و تلاش برای بهروزرسانی نرمافزار است؛ موضوعی که اگر مورد توجه خاص شرکت نباشد، خیلی زود مشتریان خود را از دست خواهد داد اما این موضوع بشدت هزینهبردار است بویژه اینکه مشتریان، باگ را اشتباه تولیدکننده قلمداد میکنند و دریافت رایگان نسخه رفع ایراد شده را حق خود میدانند. این یعنی هزینه دوباره و افزایش مجدد قیمتها. با این حساب فقط شرکتهایی میتوانستند در بازار نرمافزار باقی بمانند که به حد کافی بزرگ بوده، نیروی متخصص فراوانی داشته باشند. شرکتهای کوچک و ایدههای نو محکوم به شکست بودند، مگر اینکه از سوی غولهای این صنعت خریداری میشدند.
این انحصار به مذاق بعضی نرمافزارنویسان خوش نمیآمد و اینگونه بود که جنبش متن باز و نرمافزار آزاد شکل گرفت.
نرمافزار متن باز چیست
بر اساس قوانین استاندارد متن باز، پدیدآورندگان این نرمافزارها باید کدهای آن را به صورت رایگان دراختیار دیگر برنامهنویسان قرار دهند. به این ترتیب سایر برنامهنویسان این فرصت را مییابند تا کدهای بیشتری برای بهبود و توسعه نرمافزار مذکور بنویسند تا به رشد آن کمک کرده، اشکالات مختلف کارکردی یا امنیتی آن را برطرف کنند. البته قانون متن بازها میگوید نرمافزارهای تهیه شده بر مبنای یک نرمافزار متن باز یا خدمات مرتبط با آن الزامی به رایگان بودن ندارند. امروز بسیاری از نرمافزارهای کاربردی که روزانه از آنها استفاده میکنید، جایگزینهای متن باز هم دارند. برای نمونه بسته OpenOffice.org رقیبی جدی برای نرمافزار آفیس مایکروسافت است.
همچنین سالهاست مرورگرهای فایرفاکس و کروم که هر دو متن باز هستند، از اینترنت اکسپلورر مایکروسافت پیشی گرفتهاند.
درآمد برنامهنویسان نرمافزارهای متن باز از کجاست؟
باید توجه داشت متن باز بودن یک نرمافزار یا پروژه به این معنا نیست که پدیدآورندگان آن هیچ درآمدی از آن کسب نمیکنند. برنامهنویسان نرمافزارهای متن باز به شیوههای مختلفی میتوانند از طرحها و ایدههای خود کسب درآمد کند. برخی راهها عبارت است از:
فروش خدمات پشتیبانی
بسیاری از نرمافزارهای بسیار پیشرفته، متن باز هستند، اما به دلیل پیچیدگیهایی که دارند، حتی برای نصب آنها گاهی دانش فنی زیادی لازم است. به همین دلیل برخی کارشناسان برای نصب این نرمافزارها روی رایانه مشتریان خود هزینه دریافت میکنند. همچنین تعمیر و نگهداری سرورهایی که نرمافزارهای متن باز را میزبانی میکنند، نیازمند پرداخت هزینه است.
بسیاری از شرکتهای ارائهکننده نرمافزارهای متن باز، خدمات پشتیبانی خود را در ازای دریافت مبلغی به مشتریان خود ارائه میدهند. دراینحالت، خدمات پس از فروش رایگان نیست و برخی شرکتها میتوانند با ارائه این خدمات کسب درآمد کنند . برای نمونه بسیاری از این شرکتها، خدمات پس از فروش خود را در قالب پشتیبانی تلفنی یا پشتیبانی ایمیلی ارائه میکنند.
فروش افزونهها
با اینکه نرمافزارهای متن باز ابتدا به صورت رایگان به مشتری ارائه میشوند، اما بسیاری از امکانات جانبی که میتواند سبب افزایش کارآمدی نرمافزار شود، رایگان نیست و مشتری باید در قبال آنها پول بپردازد. این امکانات جانبی را در اصطلاح افزونه مینامند. برای نمونه سیستم مدیریت محتوای وردپرس که امکانات بسیاری را برای ساخت وبلاگ و وبسایت در اختیار کاربر قرار میدهد، افزونههای تخصصی فراوانی نظیر قالبهای حرفهای یا امکانات مدیریتی را در ازای دریافت مبلغی اندک در اختیار کاربران قرار میدهد.
همچنین اندروید که یک سیستمعامل متن باز است این امکان را به بسیاری از برنامهنویسان در سراسر جهان میدهد تا نرمافزارهایی را که بر پایه این سیستمعامل مینویسند، به کاربران بفروشند.
فروش اسناد راهنما
همانطور که بسیاری از دستگاهها و ماشینآلات مختلف با یک دفترچه راهنما به مشتری عرضه میشود تا کاربر بتواند نحوه درست نصب یا کاربرد آن را بیاموزد، نرمافزارها هم همراه اسناد فنی مختلفی عرضه میشوند. فروش اسناد فنی نرمافزارهای متن باز پیچیده و بزرگ که کارهای متعددی انجام میدهد، یکی دیگر از راههای کسب درآمد برنامه نویسان آزاد است. برای نمونه یکی از افزونههای فروشگاه ساز سیستم مدیریت محتوا وردپرس، Shopp نام دارد. این افزونه رایگان و متن باز است و هر کس میتواند براحتی آن را روی وبسایت خود نصب و فروشگاهی اینترنتی راهاندازی کند. اما برای داشتن سند راهنمای این افزونه باید مبلغ اندکی پرداخت. از آنجا که مدیریت این افزونه دارای پیچیدگیهای بسیاری است، کاربران فراوانی این سند راهنما را خریدهاند.
همچنین برخی دیگر از شرکتهای تولید نرمافزارهای متن باز، اسناد راهنمای نرمافزار خود را همراه محصول خود به کاربر ارائه میکنند، اما پس از مدتی، راهنمایی بسیار کاملتر را در قالب یک کتاب کاغذی یا الکترونیکی که توضیحات شفافتر و تصاویر گویاتر و بیشتری دارد به کاربران خود پیشنهاد میدهند.
فروش کدهای برنامه به زبان ماشین
همانطور که پیشازاین گفته شد، یک نرمافزار را وقتی متن باز مینامند که کدهای آن به رایگان در اختیار همه کاربران قرار گیرد. اما یک نکته مهم در این میان وجود دارد، اینکه در برخی زبانهای برنامهنویسی نظیرC++ ما نمیتوانیم کدهای منبع را به صورت مستقیم اجرا کنیم. برای این کار ابتدا باید این کدها را به زبان ماشین کامپایل کرد. کدهای کامپایل شده برای زبان ماشین برای سیستمهایعامل مختلف متفاوت هستند. از آنجا که درقوانین متن باز، ارائه رایگان کدهای کامپایل شده به زبان ماشین اجباری نیست، بسیاری از تولیدکنندگان نرمافزارهای متنباز این کدهای کامپایل شده را به کاربران خود میفروشند.
مزایا و معایب نرمافزارها و پروژههای متن باز
برنامههای ایجاد شده طبق استاندارد متن باز نقاط قوت فراوانی دارد که سبب شده این برنامهها امروزه از محبوبیت زیادی برخوردار شده و هر روز تعداد بیشتری از کاربران به استفاده از آنها روی آورند.
در هر پروژه متن باز،گروهی از برنامهنویسان از سراسر دنیا حضور دارندکه به برنامهنویسی و گسترش پروژه موجود کمک میکند. این مجموعه انسانی از برنامهنویسان را در اصطلاح جامعه برنامهنویسان مینامند. گستردگی جامعه برنامهنویسان سبب میشود نرمافزارهای متن باز تولید شده از قابلیتهای بسیار گستردهای برخوردار شوند و طیف وسیعی از نیازهای مختلف کاربران را تأمین کنند.
همچنین با اینکه بسیاری از خدمات ارائه شده مرتبط با یک نرمافزار متن باز رایگان نیست، اما طیف گسترده قابلیتهایی که به صورت رایگان در اختیار کاربران قرار میگیرد سبب میشود هزینه مالی نهایی برای استفاده از این نرمافزارها خیلی کمتر از نرمافزارهای تجاری باشد.
نکته دیگری که باید آن را یکی از مزایای نرمافزارهای متن باز دانست، ایجاد زمینه مشارکت افرادی از کشورهای مختلف در توسعه آن است. نرمافزارهای متن باز فرصت بینظیری در اختیار بسیاری از برنامهنویسان بویژه در بسیاری از کشورهای در حال توسعه و حتی عقبمانده میگذارد تا از دانش خود در پیشبرد پروژههای بزرگ جهانی درآمد کسب کنند. به این ترتیب انحصار چند کشور خاص برای تولید نرمافزارهایی که رایانههای جهان را کنترل میکنند، برداشته میشود. هماکنون تعداد زیادی از بدنه برنامهنویسان پروژهها و نرمافزارهای متن باز از کشورهای در حال توسعه هستند.
نرمافزارهای متن باز همچنین سبب گسترش هرچه بیشتر کاربرد رایانه در کشورهای در حال توسعه شده است. قیمت بالای تهیه بسیاری از نرمافزارهای تجاری، مانعی جدی در گسترش استفاده از رایانه در زندگی طبقات پاییندستی جامعه محسوب میشود .در واقع میتوان گفت پروژههای متن باز سبب ایجاد فرصتهای برابر برای بهرهگیری از فناوریهای نوین شده است.
برای نمونه بسیاری از مدارس در کشورهای در حال توسعه ازسیستمهایعامل و نرمافزارهای متن باز روی رایانههای مدارس خود استفاده میکنند تا با حذف قیمت سیستمعامل ویندوز یا مک و نرمکافزارهای مورد نیاز دانشآموزان، هزینه نهایی تجهیز مدارس به رایانه را قابل توجیه کنند. با وجود مزایای زیادی که متن باز بودن یک نرمافزار برای برنامهنویسان و کاربران آن به همراه دارد، معایبی نیز وجود دارد که بد نیست نگاهی به برخی از آنها بیندازیم.
یکی از مهمترین ایرادهایی که به پروژههای متن باز وارد میشود، رها شدن بسیاری از این پروژهها در میانه راه است. برای نمونه بارها دیده شده یک پروژه متن باز به جامعه برنامهنویسان معرفی میشود و هزاران برنامهنویس برای کمک به بهبود آن وارد عمل میشوند، اما پس از مدتی و دلیلی نامعلوم انگیزه خود را از دست میدهند و کل پروژه به حال خود رها میشود. متأسفانه بسیاری از پروژههای متن باز به همین دلیل نتوانستند آنگونه که باید و شاید به سرانجام برسند.
همچنین بسیاری از اوقات پروژههای متن باز بدون اعلام عمومی شروع میشوند همین موضوع موجب موازیکاری بین برنامهنویسان مختلف میشود. افزون بر این، نبود اطلاعرسانی درست و شفاف در مورد میزان پیشرفت پروژه از دیگر اشکالاتی است که در بسیاری از پروژههای متن باز دیده میشود .
برخی پروژههای متن باز با حمایت نهادها و سازمانهای خاصی آغاز میشود. همچنین راههای مختلفی برای جمعآوری کمکهای نقدی در سراسر دنیا برای آغاز به کار یک پروژه متن باز وجود دارد. با این حال برخی پروژههای متن باز فاقد پشتیبانی مالی بوده و همین مساله سبب میشود به دلیل مدیریت نادرست، برخی از این پروژهها در میانه راه رها شود و به سرانجام نرسند.
جایگزین آفیس مایکروسافت
نرمافزار متن باز OpenOffice.org که گاهی با عنوان اختصاریOOo نیز شناخته میشود، یکی از مهمترین پروژههای نرمافزاری متن باز در دنیاست. هدف از طراحی این نرمافزار، پاسخگویی به نیاز روزافزون کاربران در سراسر دنیا برای تهیه اسناد دیجیتال بوده است. این نرمافزار را باید رقیب جدی بسته نرمافزاری آفیس مایکروسافت دانست.
این نرمافزار متن باز قابلیتهای بسیاری دارد و جامعه گسترده برنامهنویسان آن سبب شده روزبهروز برحجم قابلیتهای آن افزوده شود. اُپن آفیس قابلیت نصب روی ویندوز و مکینتاش را دارد و البته در بسیاری نسخههای لینوکس به صورت پیشفرض نصب شده است. این نرمافزار تاکنون به زبانهای مختلفی از جمله فارسی ترجمه شده و دهها میلیون کاربر در سراسر جهان از آن استفاده میکنند.
صالح سپهریفر
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
