تامین رفاه نسبی، یک ارزش اسلامی

معنای مشترکی که در تعدادی از کتب لغوی مانند لسان‌العرب از رفاه بیان شده، عبارت است از: أَن تشرب الإِبلُ الماء کُل یوم‏. یعنی رفاه را مثال زده‌اند به شتری که هر روز آب بخورد، باید توجه کرد که شتر حیوانی بیابانگرد است و صحراگردی تحمل فوق‌العاده‌‌ای می‌خواهد. حال یکی از معانی رفاه این است که در صحرا و به این حیوان قدرتمند هر لحظه که طلب آب کند، آب بدهند. پس معنای رفاه را می‌توان چنین دانست: رفاه یعنی برخورداری از نعمت به‌صورت پیوسته.

وقتی سراغ سخنان معصومین (علیهم‌السلام) می‌رویم، می‌بینیم که کلمه رفاه و مشتقات آن کم به کار رفته است، مانند فرازی از امام باقر (علیه‌السلام) در دعای جامع که می‌فرماید: اللَّهُمَّ الرَّفَاهِیَةَ فِی مَعِیشَتِی ‏(تهذیب الأحکام، ج3، ص77)، بلکه بیشتر از مترادفات آن استفاده شده است، مانند: الفرح، الراحه¨، راحه¨ العیشة، العیش، السعادة، السرور، الفراغ و... بنابراین رفاه بیشتر به آسایش و خوشی و تندرستی و... مربوط می‌شود.

لازم است پیش از ورود به هر بحث دیگری، در یک حدیث زیبا از امام صادق (علیه‌السلام) مفهوم رفاه فردی و اجتماعی را دریابیم. ایشان می‌فرماید: خَمْسُ خِصَالٍ مَنْ فَقَدَ وَاحِدَةً مِنْهُنَ‏ لَمْ یَزَلْ نَاقِصَ الْعَیْشِ زَائِلَ الْعَقْلِ مَشْغُولَ الْقَلْبِ فَأَوَّلُهَا صِحَّةُ الْبَدَنِ وَ الثَّانِیَةُ الْأَمْنُ وَ الثَّالِثَةُ السَّعَةُ فِی الرِّزْقِ وَ الرَّابِعَةُ الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قُلْتُ وَ مَا الْأَنِیسُ الْمُوَافِقُ قَالَ الزَّوْجَةُ الصَّالِحَةُ وَ الْوَلَدُ الصَّالِحُ وَ الْخَلِیطُ الصَّالِحُ وَ الْخَامِسَةُ وَ هِیَ تَجْمَعُ هَذِهِ الْخِصَال‏َ الدَّعَة (الخصال، ج1، ص284)

یعنی پنج ویژگی هست که اگر کسی حتی یکی از آنها را از دست بدهد عیش و راحتی زندگی‌اش از بین می‌رود، و عقلش زائل شود و قلبش دچار مشغولیت و ناآرامی می‌شود (از اینجا متوجه می‌شویم که آرامش روانی فرد در گرو رفاه شخصی و اجتماعی است. نخست سلامت بدن است (گرچه حکمت برخی بیماری‌ها، آزمایش انسان‌هاست)، دوم امنیت (چه به لحاظ روحی و روانی و چه به لحاظ اجتماعی)، سوم گشایش در رزق، چهارم داشتن یار همراه. همین جا کسی از امام می‌پرسد که یار همراه به چه معناست، امام فرمود: همسر صالح و فرزند صالح و دوست صالح و پنجم آن چیزی که جمع‌کننده این ویژگی‌هاست که عبارت از آسایش است، یعنی اگر آسایش نباشد گویا هیچ یک از چهار ویژگی بالا وجود ندارد.

رفاه از منظر اسلام

رفاه از آن مفاهیمی است که در دیدگاه‌های مختلف‌ تعاریف متفاوتی برای آن ارائه کرده‌اند. اگر بخواهیم رفاه را با نگاه اسلامی تعریف کنیم، باید بگوییم: رفاه یعنی بهره‌مندی مداوم و همیشگی مردم از مواهب و نعمت‌های الهی به صورت مشروع و معقول در حد توانایی و استحقاق ایشان و در حد متعارف و اعتدال. مسلمانان برای تعیین حدو مرز رفاه، باید به دو مقوله مشروعیت و معقولیت اهمیت زیادی بدهند.

اگر در طول تاریخ به زندگی ائمه و فعالیت‌های فردی و اجتماعی آنان برای افزایش رفاه مردم توجه کنیم، می‌بینیم سه مولفه امنیت، عدالت و فراوانی نعمت، همواره از ارکان و مولفه‌های رفاه بوده است. پیامبر اسلام پس از استقرار در مدینه و بنا گذاشتن قوانین مدنی با نگاه اسلامی، در راستای ارتقای رفاه مردم تلاش زیادی کردند که یادآوری آنها می‌تواند ما را در شناخت مصادیق رفاه کمک کند.

ایشان چون مسئولیت حکومت و تامین امنیت و عدالت مردم را پذیرفته بودند و در برابر آن پاسخگو بودند، به ایجاد اشتغال، اقدامات فرهنگی و سیاسی، حفظ مرزها برای برقراری امنیت و رفاه و... توجه ویژه داشتند.

حضرت رسول در دوران یازده ساله‌ای که حکومت را در اختیار داشتند، به استحکامات دفاعی شهر مدینه و قلعه‌های آن، برگزاری مانورهای نظامی و نبردهای مختلف در راستای ایجاد امنیت پرداختند. البته امنیت صرفا به مقابله با دشمن خارجی و داخلی محدود نمی‌شود، بلکه افراد باید به لحاظ روانی و در روابط خود با خانواده و دوستان و همکاران نیز احساس امنیت کنند.

پیامبر اسلام به منظور ایجاد امنیت شغلی، افراد را به کارهای نظامی، دامداری، کشاورزی و... تشویق می‌کردند تا مردم یاد بگیرند برای رفاه مادی و معنوی خود باید حرفه و پیشه داشته باشند. همین جاست که بحث روزی حلال و اهمیت کار کردن مطرح می‌شود. در روایات آمده است روزی مردم از جوانی در مقابل حضرت رسول تعریف می‌کنند. حضرت از حرفه آن شخص می‌پرسند. جواب می‌دهند او شغلی ندارد و بیکار است. حضرت می‌فرمایند: از چشم ما افتاد.

ایشان برای بهبود شرایط شغلی افراد، زمین مشخصی را به بازار مدینه اختصاص می‌دهند. البته تا پیش از آن بازارهای موسمی که در ایام کوتاهی برگزار می‌شده، وجود داشت ولی اختصاص یک زمین برای برپایی دائم بازار از اقدامات ایشان بوده است.

پیامبر اسلام به کار کردن انگیزه الهی داد و همین موجب شد تا رفاه با مبانی دینی و اثرات مفید آن بین مردم رایج شود.

راهسازی در مدینه و اطراف آن و اختصاص بیت‌المال برای رفع نیازهای افراد کم‌درآمد از دیگر اقدامات حضرت رسول بود. از طرف دیگر، ثروت‌هایی نیز به دست ایشان می‌رسید که دامنه فعالیت‌های پیامبر را وسیع‌تر می‌کرد. برای مثال یکی از افرادی که در جنگ احد شهید شده بود، وصیت کرده بود اموالش به حضرت رسول برسد. پیامبر از منافع این اموال زیاد و پرسود، نیازهای مسلمانان و اهل صفه را برطرف می‌کردند.

کار دیگر نبی اکرم، اقطاع‌الدور بود یعنی زمین‌ها را قطعه قطعه می‌کردند و در اختیار بعضی از افراد برای کار و خانه‌سازی قرار می‌دادند خصوصا برای مهاجران که اموالشان را در مکه ترک کرده و برای پیروی از اسلام دیار خود را رها کرده بودند. این کار موجب شد مشکل مسکن افراد حل شود... همین جاست که می‌بینیم درباره مسکن وسیع داشتن مسلمانان سخنانی از پیامبر به دست ما رسیده است. زیرا خانه داشتن و دغدغه نداشتن برای جابه‌جایی و عدم نگرانی از ریخته شدن وسایل زندگی در خیابان و... بخشی از آرامش درونی فرد را تامین می‌کند.

اقدامات دیگری که رسول خدا انجام دادند تا درآمد مالی مسلمان افزایش یافته و به تبع آن رفاه نسبی میان افراد جامعه ایجاد شود، عبارتند از: عقد اخوت بین انصار و مهاجران که باعث وحدت و همدلی و نیز تقسیم ثروت شد، بسته شدن قراردادهای اقتصادی در قالب مزارعه، مضاربه و مساقات بین مهاجر و انصار، تقسیم عادلانه غنائم جنگی و...

از دیگر اقدامات حضرت رسول باید به تشویق مسلمین برای انجام برخی کارها مانند پزشکی، حفر قنات و چاه‌کنی به منظور مدیریت آب‌های زیرزمینی برای زراعت، اسلحه‌سازی، ‌بافندگی، دوزندگی و.... اشاره کرد.

تمام این کارها را گفتیم، ولی باید خاطرمان باشد پیامبر از رفاه‌زدگی و نعمت‌زدگی نهی کرده‌اند. یعنی نباید بیش از حد در ناز و نعمت فرو رفت. نهی از داشتن خانه بزرگی که فراتر از نیاز فرد است یا نهی از ثروت‌اندوزی، تاکید فراوان بر زهد و قناعت، استفاده مناسب و سازنده از ثروت و... همگی از توصیه‌های معصومین (علیهم‌السلام) در دوری از رفاه‌زدگی است. با ثروت زیاد باید کاری کرد که چرخ اقتصادی جامعه بهتر از گذشته‌ بچرخد و عده‌ای محروم در کنار عده‌ای ثروتمند که نمی‌دانند چطور باید خرج کنند، زندگی نکنند.

رفاه در دوران نخستین امام

امیرالمومنین (علیه‌السلام) در دوره‌ای به حاکمیت رسیدند که بی‌عدالتی در جامعه موج می‌زد، به همین سبب ایشان مبارزه با ظلم و تبعیض و بی‌عدالتی و رفاه‌زدگی را سرلوحه فعالیت‌های خود قرار دادند تا جامعه را از بحران دور کنند و حتی برای این کار بخشنامه‌ای دادند که: برای رونق بخشیدن به اقتصاد، از بیت‌المال هزینه کنید.

مولای متقیان خود به احیای نخلستان‌ها و مدیریت آب‌های زیرزمینی پرداختند که آثار آن امروز هم دیده می‌شود. توجه به کشاورزی، دریافت مالیات و خراج برای زمین‌های بایری که به آبادانی می‌رسند و منفعت‌رسان می‌شوند، از دیگر اقدامات ایشان بوده است.

یکی از افتخارات حضرت امیر که امروز در نهج‌البلاغه به دست ما نیز رسیده، عبارت است از: تامین حداقل‌ نیازهای روزانه مردم مانند خوراک، نوشیدنی‌ها و مسکن. البته ترویج آزادی سیاسی و بیان نقادانه خود موجب ایجاد امنیت در جامعه شده بود. وقتی فرد احساس امنیت کند، به یکی از مولفه‌های مهم رفاه دست یافته است.

نباید فراموش کنیم که دوران حاکمیت امیرالمومنین بسیار کوتاه بوده است و پس از ایشان رفاه آن‌گونه که مدنظر اسلام است هیچ گاه عملی نشد، زیرا هیچ یک از امامان پس از وی فرصتی برای حضور در عرصه حاکمیت پیدا نکردند. لذا اهل بیت (علیهم‌السلام) کوشیدند از طریق اقدامات فرهنگی، باعث افزایش آگاهی دینی و علمی مردم شوند تا به رفاه مادی و معنوی در دنیا و آخرت برسند. در حقیقت معصومین با توجه به چارچوب‌های دین مبین اسلام، تلاش کردند تک‌تک آحاد جامعه به حیات طیبه که همان سعادت دنیا و آخرت است دست یابند که این مهم با احیای فطرت دینی انسان و ایمان راسخ وی به خدا حاصل می‌شود، تا با توجه به تربیت دینی برگرفته از ایمان، به کار و تلاش و عبادت بپردازند و به سعادت دنیا و آخرت نائل شوند.

سیداحمد الحسینی / مدرس حوزه