فیروزه‌ نیشابور در راه جهانی شدن

سنگ فیروزه نیشابور در دامنه جنوبی کوه بینالود و در شمال غربی این شهرستان در تخت جلگه(شهرستان فیروزه) واقع است و بر اساس مدارک و شواهد تاریخی، سابقه بهره‌برداری از معدن فیروزه نیشابور به بیش از 3000 سال قبل می‌رسد که این سابقه بهره‌برداری در کنار کیفیت ممتاز این سنگ قیمتی در این شهرستان، موجب شده مسئولان میراث فرهنگی در تکاپوی تهیه پرونده این اثر معنوی برای ثبت در فهرست آثار برتر جهانی باشند.مدیرکل میراث فرهنگی خراسان رضوی با اشاره به آماده‌سازی پرونده ثبت جهانی حرفه فیروزه‌تراشی در آینده‌ای نزدیک، می‌گوید: هنر تراشکاری فیروزه به عنوان حرفه‌ای با قدمت چند هزار ساله ثبت جهانی خواهد شد، زیرا معدن فیروزه نیشابور یکی از منحصربه‌فردترین معادن جهان است و از سویی فیروزه‌تراشان نیشابوری هم زبردست بوده و دارای مهارت لازم هستند.

رجبعلی لباف با بیان این‌ که معدن فیروزه دارای ظرفیت خوبی برای بهره‌برداری است، در گفت‌وگو با مهر می‌افزاید: از این ظرفیت می‌توان برای رونق گردشگری طبیعی و مباحث اشتغالزایی نیز استفاده کرد.

فیروزه ایران به نام ترکیه

معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی نیز با بیان این ‌که حداقل منفعت ثبت جهانی این هنر، معرفی ایران به عنوان خاستگاه و محل اصلی تولید و فرآوری این سنگ و هنر است،‌ به جام‌جم می‌گوید: متاسفانه با وجود این ‌که فیروزه نیشابور اکنون در تمام دنیا شناخته شده است، اما در زبان لاتین به سنگ توکائس یعنی سنگ ترکیه معروف است و این فقط به این دلیل است که ترکیه روزی گذرگاه و محل عبور و حمل این سنگ به اروپا بوده است.

حسین بیدختی با اشاره به ممتاز بودن فیروزه نیشابور نسبت به سنگ‌های همنوع‌اش در دیگر نقاط ایران و حتی دنیا می‌افزاید: ثبت هنر فیروزه‌تراشی علاوه بر این ‌که افتخاری است برای ایران، به توسعه همه‌جانبه این صنعت نیز کمک می‌کند، ضمن این‌ که معرفی آن به عنوان یک برند شناخته شده بین‌المللی تاثیر قابل ملاحظه‌ای در افزایش قیمت جهانی آن خواهد داشت.رئیس کانون ملی هماهنگی دانش ‌و صنعت فیروزه و سنگ‌های قیمتی نیز معتقد است: ثبت جهانی حرفه فیروزه‌تراشی یکی از اقدامات مطلوبی است که باید با جدیت تمام از سوی میراث فرهنگی استان پیگیری شود.

محمد جواد پیش‌بین با بیان این ‌که لحظه‌ای درنگ برای ماندگار کردن چنین میراثی در فهرست آثار یونسکو به ضرر فرهنگ و هویت مردم خراسان است، به تهیه سند هویت بخشی به سنگ‌های قیمتی اشاره می‌کند و می‌افزاید: به منظور توسعه صنعت‌تراش سنگ‌های قیمتی و فیروزه پیش‌نویس نقشه راه سنگ‌های قیمتی تدوین شده و هم‌اکنون در حال بررسی است که با نهایی شدن آن برنامه‌های آینده این کانون در زمینه توسعه سنگ‌های قیمتی و فیروزه اجرایی می‌شود.

بهره‌برداری نادرست از صنعت فیروزه

رئیس اتحادیه فیروزه و عقیق‌تراشان مشهد هم با انتقاد از این ‌که خراسان رضوی بهره‌برداری درستی از صنعت فیروزه ندارد، می‌گوید: این هنر در سراسر کشور بویژه خراسان رضوی 5000 سال قدمت دارد، اما همواره به‌دلیل وجود مشکلات در مسیر تولید و صادرات سنگ‌های قیمتی، موفقیت چندانی نصیب این استان نشده است.

به گفته عبدالصمد رحیمی از آنجا که 85 درصد از واحدهای تراش سنگ فیروزه در مشهد قرار دارد، باید گمرک مشهد به عنوان پایانه صادرات سنگ‌های قیمتی کشور معرفی شود.

‌نایب رئیس اتحادیه فیروزه و تراش سنگ‌های قیمتی و غیرقیمتی شهرستان فیروزه نیز با تاکید بر این ‌که ثبت جهانی هنر فیروزه‌تراشی اگر صرفا برای شناساندن این سنگ به دنیا باشد، هیچ فایده‌ای ندارد، به جام‌جم می‌گوید: فیروزه نیشابور در همه دنیا حتی زیمبابوه شناخته شده است و حتی عیار فیروزه آریزونای آمریکا را نیز با این سنگ می‌سنجند، بنابراین اگر این ثبت به رفع مشکلات این حوزه کمک کند، اتفاق مبارکی خواهد بود.

مـــهدی شورابی مشکلات این صنعت را در دو بخش تولید و صادرات عنوان می‌کند و با اشاره به مشکلات بخش تولید می‌افزاید: نحوه استخراج سنتی فیروزه که هنوز به روش انفجار صورت می‌گیرد، مهم‌ترین مشکل این بخش است، زیرا در این فرآیند بخشی از این سنگ گرانبها از بین می‌رود، بنابراین باید به دنبال تغییر در روش استخراج این سنگ باشیم تا میزان هدر رفت این سنگ‌های قیمتی به حداقل برسد. از سوی دیگر تراش سنتی فیروزه نیز که اکنون در این شهرستان صورت می‌گیرد، استاندارد نیست که موجب می‌شود این سنگ‌ها برای تراش مجدد و استاندارد به دیگر شهرستان‌ها یا کشورهای خارجی صادر شود و از آنجا که بخش زیادی از قیمت سنگ به تراش آن بستگی دارد، عملا عواید این سنگ به جیب دیگران و واسطه‌ها می‌رود.

وی با اشاره به بخش صادرات این سنگ نیز می‌گوید: به دلیل آگاهی نداشتن بهره‌برداران این سنگ از مراحل و قوانین صادرات، این کار یا به روش قاچاق به وسیله عده‌ای دلال صورت می‌گیرد یا افرادی به عنوان واسط و مطلع در تهران این کار را به‌عهده گرفته و عملا سود چند برابری آن را دریافت می‌کنند. در حالی که می‌توان با ساماندهی این مرحله، اولا باعث رشد و رونق استان و اشتغالزایی در این زمینه شد و ثانیا ارز‌آوری هنگفتی را از این طریق نصیب کشور کرد.شورابی ایجاد و راه‌اندازی مجتمع فیروزه‌تراشان شهرستان فیروزه را که تا اوایل سال آینده به بهره‌برداری می‌رسد، راهکاری برای رفع بخشی از مشکلات فیروزه‌تراشان این خطه عنوان می‌کند.

در همین زمینه بیدختی، معاون صنایع دستی سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی نیز در پاسخ به این پرسش که ثبت جهانی این اثر معنوی چه تاثیری در رفع مشکلات این صنعت و فیروزه‌تراشان خواهد داشت، یادآور می‌شود: ثبت جهانی تا حدی می‌تواند در رفع این مشکلات موثر باشد، اما رفع کامل این مشکلات به همکاری و تعامل همه گروه‌ها و سازمان‌های مربوط بستگی دارد و در همین زمینه بزودی کارگروهی متشکل از تمامی این گروه‌ها و به منظور رسیدن به یک راهکار واحد در سازمان میراث فرهنگی استان تشکیل خواهد شد.