پشت پرده فرقه‌های سری از یونان باستان تا امروز

هرچند فعالیت گروه‌ها و جریان‌های انحرافی در حوزه‌های گوناگون، پدیده‌ نوظهوری نیست و سابقه‌ای طولانی به درازای تاریخ بشریت دارد، اما به نظر می‌رسد جوامع مدرن در نیمه دوم قرن بیستم، بیش از پیش شاهد ظهور گسترده گروه‌ها و فرقه‌های سری و انحرافی جدید بوده، در معرض آسیب‌های بی‌شمار آنها هستند.

این قبیل فرقه‌های سازمان‌یافته گاه برآمده و وابسته به ادیان بزرگ الهی هستند وگاه نیز کاملا مستقل بوده و جریاناتی جدید محسوب می‌شوند. با این همه علل ظهور و پیدایی این فرقه‌ها و نحله‌های انحرافی که روز به روز هم بر تعداد و گستره فعالیت‌شان افزوده می‌شود، ذهن بسیاری از جامعه‌شناسان و دین‌پژوهان را به خود مشغول کرده است. در این میان رسانه‌ها و وسایل ارتباط جمعی به عنوان ابزارهای مهم اطلاع‌رسانی و فرهنگسازی، نقش بسیار مهمی در رشد آگاهی‌های عمومی و روشنگری در این زمینه به عهده دارند.

این روزها مستند تلویزیونی «فرقه‌های سری» به تهیه‌کنندگی و کارگردانی اسماعیل حاج‌حیدری با هدف معرفی و نحوه شکل‌گیری فرقه‌های سری و افشای واقعیت‌های پشت پرده این فرقه‌ها از شبکه یک درحال پخش است. این مجموعه صریح و تاثیرگذار که در ماه مبارک رمضان از شبکه مستند تلویزیون پخش و با اقبال گسترده مخاطبان روبه‌رو شد، جنبه‌ها و حقایق بسیاری از فعالیت‌های این فرقه‌های اسرارآمیز را افشا کرد. استقبال مخاطبان از این مستند به حدی بود که دست‌اندرکاران تلویزیون تصمیم گرفتند آن را از یکی از شبکه‌های سراسری پخش کنند.

آشنایی با نمادها و نشانه‌های مشترک بین انجمن‌های سری، بیان تاریخچه شکل‌گیری فرقه‌های سری از مصر و یونان باستان، قرون وسطی، رنسانس تا شکل‌گیری فرقه‌های امروزی و تحلیل افکار فرقه‌های شوالیه‌های معبد، شوالیه‌های مالت، کابالا، فراماسونری، شیطان‌گرایی، انجمن جمجمه و استخوان، بیلدربرگ و... با نگاهی سیاسی و مذهبی از رویکردهای اصلی این مجموعه جذاب و دیدنی است.

آسیب‌شناسی تخصصی فرقه‌های انحرافی

مجموعه فرقه‌های سری در حالی به انعکاس جوانب مختلف این موضوع می‌پردازد که به نظر می‌رسد جای خالی تحلیل‌هایی علمی و مستدل در این حوزه کاملا محسوس است. این در شرایطی است که ظهور این گونه گروه‌ها هر روز شکل و ابعاد وسیع‌تری به خود گرفته و گسترش بیشتری می‌یابد.

اسماعیل حاج‌حیدری، تهیه‌کننده برنامه فرقه‌های سری در این باره می‌گوید: متاسفانه اکنون فضای کارشناسانه و علمی دقیقی برای نقد و بررسی مسائل مربوط به فرقه‌ها در کشور وجود ندارد و در بسیاری موارد کارشناسانی در این عرصه بحث و اظهارنظر می‌کنند که تخصص لازم و کافی را در این حوزه ندارند.

وی با بیان این‌که فرقه‌ها موضوع مهمی در کشور است، ادامه می‌دهد: هرچند در سال‌های اخیر فرقه‌های مختلفی از غرب و شرق وارد کشور شده و باید این موضوع بسیار جدی گرفته شود، اما متاسفانه شاهد آن هستیم که این تهدید چندان جدی گرفته نمی‌شود. در چند سال گذشته نقد فرقه‌ها به مباحث غیرعلمی و احساسی آلوده شده و از سوی دیگر آثاری که در این حوزه ساخته می‌شوند، چندان کارشناس محور نیستند، همین مساله باعث شد تا با ساخت این مجموعه، این موضوع را به شکل علمی پیگیری کنم.

بی‌شک یکی از دلایل موفقیت فرقه‌های سری و استقبال فراوان از این برنامه، پشتوانه تحقیقی و پژوهشی آن و بهره‌گیری از نظر کارشناسان و محققان گوناگون است. در این برنامه 27 کارشناس خارجی و 24 پژوهشگر داخلی در حوزه‌های موسیقی، رسانه، ادیان و عرفان، باستان‌شناسی، نماد‌شناسی و اسطوره‌شناسی به بیان دیدگاه‌های خود در این زمینه می‌پردازند.

حاج‌حیدری با بیان این ‌که ساخت این مجموعه نتیجه بیش از سه سال فعالیت مستمر و شبانه‌روزی گروه است، تصریح می‌کند: در کشور ما تاکنون تحقیق و پژوهش مدون و گسترده‌ای درباره فرقه‌ها صورت نگرفته و تقسیم‌بندی دقیقی هم از این گروه‌ها انجام نشده است. به همین دلیل زمانی که تصمیم به ساخت این مستند گرفتیم دسته‌بندی مشخصی از این فرقه‌ها نداشته و واقعا نمی‌دانستیم قرار است درباره چه جریاناتی صحبت کنیم.

او ادامه می‌دهد: مدت‌ها طول کشید تا به این جمع‌بندی برسیم که می‌خواهیم درباره چه جریاناتی صحبت کنیم، به همین دلیل مجبور بودیم از نقطه صفر این داستان یعنی از ریشه‌ها و خاستگاه‌های این فرقه‌ها شروع کرده و مخاطب را به طور کامل با تاریخچه شکل‌گیری این انجمن‌ها آشنا سازیم؛ بنابراین به نظرم این مجموعه 13 قسمتی تنها مقدمه‌ای برای ورود به این بحث است و هنوز هم به فرقه‌های سری در دوران معاصر نرسیدیم.

حاج‌حیدری با اشاره به پروسه طولانی تحقیقی این مستند به «جام‌جم» می‌گوید: پژوهش این کار خیلی به من سخت گذشت و روند بسیار طولانی را هم طی کرد، چرا که متاسفانه منابع داخلی جدی در این حوزه نداشتیم و تنها به سه کتاب خوب و جدی برخوردیم که از آن استفاده کردیم. به همین دلیل مجبور بودیم به منابع خارجی روی آورده و در میان آنها رصد کنیم، به هر حال مشکل استفاده از منابع خارجی هم این است که باید آنها را بومی و استانداردسازی کنیم تا با شرایط و فرهنگ کشور همخوانی داشته باشد و این کار بسیار زمان‌بری بود.

وی می‌افزاید: ما برای تامین تصاویر این مجموعه هم از آرشیوها و تصاویر داخلی و خارجی استفاده کردیم و برای تولید محتوا هم با حدود 40 مترجم در ارتباط بودیم تا مطالب جمع‌آوری شده را به فارسی برگردانند.

او با بیان این که کارشناسان زیادی در داخل کشور به دلایل مختلف حاضر به شرکت در برنامه نشدند، اظهار می‌کند: یکی از مشکلات ما در حوزه پژوهش این مجموعه، محافظه‌کاری برخی کارشناسان داخلی و تمایل نداشتن آنها برای مشارکت در مباحث بود. شخصا با بیش از 300 کارشناس به صورت تلفنی گفت‌وگو کردم که متاسفانه به دلایل خاصی حاضر به همکاری با مجموعه نبودند، بیشتر آنها به این مساله که یک برنامه تلویزیونی به شکلی بی‌طرف و علمی به این موضوع بپردازد، بدبین بودند. برای همین فقط حدود چهار، پنج ماه برای توجیه این کارشناسان وقت گذاشتم.

نفوذ فرقه‌ها به تمام عرصه‌ها

سال‌های زیادی است که از تشکیل فرقه‌های گوناگون در عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و مذهبی می‌گذرد. از فرقه‌هایی شبیه شیطان‌پرستی یا فراماسونری که پیشینه دیرینه‌ای از نظر شکل‌گیری تشکیلات پنهانی و سری‌شان می‌گذرد تا شکل‌گیری گروه‌های معترض اجتماعی زیرزمینی همگی جزو این فرق محسوب می‌شوند.

گرچه امروزه حضور و فعالیت فرقه‌ها و انجمن‌های سری و انحرافی نوظهور تنها به حوزه دین محدود نبوده و ردپای آنها را در عرصه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، ورزشی و حتی حوزه سلامت جوامع گوناگون می‌توان به وضوح مشاهده و دنبال کرد، اما به باور بسیاری از کارشناسان و متخصصان، پیکان انتقاد و تخریب تمام این جریان‌ها به نوعی دین و مذهب را نشانه گرفته است.

بسیاری از دین‌پژوهان معتقدند انحراف بشر از دین و گرایش آنان به سوی فرقه‌های انحرافی به دو دلیل عمده صورت می‌گیرد، این انحراف یا به دلیل نبود شناخت و معرفت صحیح بشر از دین اتفاق می‌افتد یا به علت رغبت بشر برای دنبال کردن گرایش‌های شخصی خود و قرار نگرفتن در چارچوبی به نام دین صورت می‌گیرد.

حاج‌حیدری در این باره می‌گوید: رویکرد و دیدگاه فرقه‌های انحرافی نوظهور بیشتر به حوزه‌های مذهبی و عرفانی محدود می‌شود، اما فرقه‌های سری که در تمام جوامع دنیا نیز به چشم می‌خورند، بیشتر رویکردی سیاسی دارند.

کارگردان برنامه فرقه‌های سری می‌افزاید: باید توجه داشت شکل‌گیری این گونه فرقه‌ها علت‌های مختلفی دارد و تنها به حوزه مذهب محدود نمی‌شود، این جریان‌ها و گروه‌ها می‌توانند حتی به بهانه موضوعات پزشکی شکل بگیرند، اتفاقا اکنون یکی از فرقه‌های شکل گرفته در کشورمان حول همین حوزه شکل گرفته است.

او تصریح می‌کند: عموما فرقه‌هایی که بر مبنای ورزش، هنر و اقتصاد شکل می‌گیرند به مسائل مذهبی منتهی می‌شوند و سرانجام دین را مورد آسیب و هجوم خود قرار می‌دهند. به طور کلی فرقه‌ها، بر پایه انتقاد شکل می‌گیرند، اما وقتی جلو می‌روند دچار آسیب می‌شوند و بحران‌ها و مشکلات زیادی را به وجود می‌آورند مثلا جریان موسیقی می‌تواند یک جریان فرقه‌ای را به وجود بیاورد که الان شیطان‌گرایی حاصل همین جریان موسیقی در دنیاست.

وی ادامه می‌دهد: به هر صورت هم‌اکنون بیشتر جوامع درحال انجام فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای برای مقابله با این معضل هستند، چراکه این فرقه‌ها جدای از تهدید‌ها‌ و آسیب‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی که برای کشورها دارند نوعی خطر امنیتی هم برای آنها محسوب می‌شوند و به همین دلیل نهادهای امنیتی هم برای جلوگیری و مقابله با آن در این حوزه فعال هستند.

آسیب‌پذیری قشر جوان

به باور بسیاری از جامعه‌شناسان و روان‌شناسان، فرقه‌ها و نحله‌های انحرافی عمدتا در حوزه‌ها و عرصه‌هایی فعالیت می‌کنند که جامعه در آن به نوعی خلأ رسیده است و معمولا نیز قشر جوان را به عنوان یک قشر جستجوگر و آسیب‌پذیر مورد هدف خود قرار می‌دهند. در واقع آنان به دنبال کسانی هستند که نشاط کافی برای تبلیغ و ترویج فرقه انحرافی‌شان داشته باشند، از همین‌رو عمدتا جوانان را به سمت خود جذب می‌کنند.

حاج‌حیدری در این باره چنین می‌گوید: کشور ما از نظر سنی بسیار جوان است، به همین سبب در برابر تهدیدهای این فرقه‌ها نیز آسیب‌پذیرتر خواهد بود، ضمن آن که این فرقه‌ها با عبور از خط قرمزها ممکن است جذابیت‌های ظاهری را هم برای جوانان به همراه داشته باشد.

این تهیه‌کننده با اشاره به شکل‌گیری این جریانات این گونه ادامه می‌دهد: یکی از دلایل شکل‌گیری این فرقه‌ها، نوعی تجربه اجتماعی و گذر کودکی به بزرگسالی است. معمولا کسانی که وارد این فرقه‌ها می‌شوند چند مرحله را پشت‌سر می‌گذارند، این افراد عموما جزو کسانی هستند که ابتدا به نوعی منتقد دین خود و دین‌گریز بوده، سپس دین‌ستیز شده و سرانجام وارد مرحله پوچ‌گرایی شده‌اند. دراین شرایط فرد دچار تنهایی و انزوا می‌شود و احساس می‌کند هیچ چیز در زندگی‌اش ندارد، به جستجوی نشانه‌ای جمعی و گروهی می‌رود تا از این طریق خود را پنهان کند. افراد برای گذر از تنهایی به فرقه‌هایی روی می‌آورند که نمی‌دانند پایان آن چیست.

دین راه رهایی از فرقه‌ها

بی‌تردید برای مقابله با فرقه‌های انحرافی و سری تنها برخوردهای سلبی کافی نیست و می‌توان با فرهنگسازی و تبلیغ صحیح دین، قدم‌های بلندتری را در این زمینه برداشت. از یک سو اقدامات مناسب فرهنگی از جانب مسئولان و متولیان فرهنگی می‌تواند مانعی سر راه فعالیت این گروه‌ها باشد و از سوی دیگر اگر بخوبی زیبایی‌های دین خود را تبلیغ و ترویج کنیم دیگر فضایی برای تبلیغ این فرقه‌ها باقی نخواهد ماند.

حاج‌حیدری با بیان این که علل دین‌گریزی و دین‌ستیزی برخی جوانان نیازمند ریشه‌یابی است، می‌گوید: به نظرم اگر دین اسلام متناسب با مقتضیات زمان به شکلی صحیح معرفی شود، در ریزش و کاهش طرفداران این فرقه‌ها بسیار تاثیرگذار خواهد بود.

او خاطرنشان می‌کند: در شرایطی که رسانه‌های غربی هجمه‌های گسترده‌ای را علیه کشور ما به راه انداخته‌اند، وظیفه همه ماست که بحث گفتمان دینی را در کشور جدی گرفته و با آموزش اصولی مباحث دینی مبتنی بر شرایط روز، پرسش‌ها و ابهامات نسل جوان را برطرف سازیم. این بهترین راه برای مقابله با این فرقه‌های خطرناک است.

این مستندساز خاطرنشان می‌کند: نکته‌ای که مردم باید بدانند این است که این فرقه‌ها با حرکت‌های پلیسی قابل شناسایی نیستند بلکه با شکایت‌های مردمی و جریانات قضایی شناسایی می‌شوند، چراکه ذاتا اسرار‌آمیز هستند و ماهیتی پنهانی دارند؛ به همین دلیل آگاهی از وجود و نحوه فعالیت آنها برای خانواده‌ها بسیار حائز اهمیت است.

عرفان جلالی ‌/ ‌گروه رادیو و تلویزیون