اخلاق‌زیستی ضرورت مهم دنیای امروز

بنابراین گستره اخلاق زیستی می‌تواند حیات انسان را از پیش از تولد تا زندگی و حتی دوران پس از مرگ او ‌ در برگیرد. کمیته اخلاق زیستی یونسکو نیز با همین هدف، یعنی توجه به اهمیت اخلاق در حوزه مسائل زیستی تشکیل شده است. فناوری‌های نوین از جمله روش‌های جدید در درمان ناباروری، دستکاری‌های ژنتیکی در گیاهان و حیوانات، استفاده از سلول‌های بنیادی یا استفاده از اشعه ایکس در درمان بیماری‌ها، انسان را با سوالات متعددی مواجه کرده است که برای پاسخ دادن به این سوالات باید همه جوانب اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، حقوقی و دینی را مد نظر قرار داد. بنابراین اخلاق زیستی فقط به موضوعات مطرح در حیطه پزشکی محدود نمی‌شود.

به مناسبت بزرگداشت بیستمین فعالیت یونسکو در حوزه اخلاق زیستی که با دهمین سال تشکیل کمیسیون کشوری اخلاق زیستی همراه است، همایشی تحت عنوان اخلاق زیستی در یونسکو، روز یکشنبه بیست و چهارم آذر برگزار شد. باوجود اهمیت این موضوع، هنوز مردم درباره اخلاق زیستی هیچ برداشت درستی ندارند. با توجه به این‌که این موضوع ابعاد گسترده‌ای دارد و دوران قبل از حیات ما، دوران زندگی و حتی دوران پس از مرگ ما را می‌تواند تحت تاثیر خود قرار دهد چگونه می‌توان نسبت به بی اطلاعی مردم از این روند و نگرانی‌های مردم از پیشرفت علم و فناوری بی‌تفاوت بود؟ ما از یک‌سو با توسعه روزافزون زیست فناوری مواجه هستیم و از سوی دیگر به دنبال علم و تولید ثروت از علم هستیم و به‌دلیل این روند به خاطر نداشتن برنامه‌ریزی صحیح در این حوزه نباید نسبت به نگرانی‌های ناشی از پیشرفت علم و چالش‌هایی که به تبع استفاده از فناوری‌های جدید مطرح می‌شود بی‌تفاوت باشیم.

این چالش‌ها زمینه‌های فرهنگی حقوقی و اخلاقی را در برمی‌گیرد که باید آنها را شناسایی کنیم. دنیا این موضوع را از سال‌ها پیش مورد توجه قرار داده است و نسبت به این موضوع موضعگیری کرده و کمیسیونی که بیش از 30 عضو دارد از کشورهای مختلف و در رشته‌های مختلف تشکیل شده که اولویت‌های اخلاق زیستی را شناسایی و نسبت به تعیین رفتار هماهنگ و منطقی در مقابله با چالش‌ها و پیشگیری از خطرات احتمالی ناشی از آن اقدام می‌کند. در این رابطه شناخت پیشرفت‌ها و حفظ حمایت از تمامیت و کرامت انسانی و به رسمیت شناختن حق حیات انسان بسیار مهم است. تولید مثل، سقط جنین، شبیه‌سازی، سلول‌های بنیادی، پیوند اعضا، ژنوم انسانی، مرگ انسان و موضوعات متنوعی که از جنبه‌های اخلاقی، فلسفی و حقوقی حائز اهمیت است در حیطه مسائل مطرح در حوزه اخلاق زیستی است.

بیش از 50 سال پیش بحث اخلاق زیستی به عنوان شاخه‌ای از اخلاق کاربردی در دنیا مطرح شد و خوشبختانه در کشور ما این مقوله تحت عنوان اخلاق پزشکی در دوره‌های دکتری دنبال می‌شود. اما متاسفانه در آموزش‌های دبستانی، دبیرستانی و حتی دانشگاهی از این موضوع هیچ نشانی یافت نمی‌شود. این در حالی است که در دنیا از مهدکودک آموزش اخلاق زیستی آغاز می‌شود. از سال 57 محققان به امکان تولید مثل جنین در آزمایشگاه دست یافتند. به تبع این دستاورد بزرگ در حیطه علم پزشکی، سوالات بی‌شماری در این حوزه مطرح شده است؛ این‌که چطور و به چه صورتی این کار انجام شود، برای چه افرادی می‌توان از روش لقاح مصنوعی استفاده کرد، چند بار می‌توان این درمان را تکرار کرد، اهدای جنین، جایگزینی گامت‌ها، استفاده از رحم شخص دیگر برای جنین، امکان فریز جنین، امکان دستکاری و تشخیص ژنتیکی پیش از تولد و تعیین جنسیت جنین از جمله مقوله‌های مطرح در این زمینه است. در مباحث دیگر نیز با سوالات مشابهی مواجه می‌شویم که در بعضی موارد برای مواجهه با این چالش‌ها به موفقیت‌هایی رسیده‌ایم و بسیاری از این مباحث امروزه قانونمند شده است. این‌که چگونه می‌توان این نگرانی‌ها را رصد کرد و از رشته‌های حقوقی و اخلاق برای برطرف کردن آنها کمک گرفت تا به دیدگاه واحدی برسیم موضوع مهمی است. همین که امروزه هر فردی برای ادامه روند درمان رضایت خود را اعلام می‌کند و از چگونگی انجام اقدام درمانی اطلاع دارد موضوع مهمی است که در چارچوب‌های اخلاق زیستی و اخلاق پزشکی قرار می‌گیرد. بسیاری از افراد معتقدند به‌طور کلی هرگونه دستکاری ژنتیکی از جمله ژن درمانی باید ممنوع شود و اعتقاد جدی وجود دارد که بسیاری از بیماری‌ها نتیجه این دستکاری‌هاست که سرنوشت بشر را تحت‌تاثیر خود قرار داده است. حتی دستکاری گیاهان و تولید محصولاتی از جمله برنج تراریخته نیز از مقوله‌های مطرح در حوزه اخلاق زیستی است. این‌که از چه سمومی برای مبارزه با آفات و بیماری‌های گیاهی استفاده شود و همچنین مقوله‌هایی از جمله آلودگی هوا و امواج و همه این مسائل که به نوعی در رابطه با زندگی و سلامت است، در حیطه مسائل اخلاقی قرار می‌گیرد. مباحث اخلاق نانوتکنولوژی و نگرانی از توسعه از ذرات نانو و جذب آن در بدن انسان و این‌که چه سرنوشتی را به دنیا تحمیل می‌کند، نیز از موضوعات جدید مطرح شده در این حوزه است که اخلاق زیستی می‌تواند این مسائل را منع یا محدود کند یا دستورالعملی را برای چگونگی استفاده و توسعه آن ارائه دهد تا به سلامت مردم کمک کند.

دکتر محمدمهدی آخوندی / رئیس کمیته ملی اخلاق زیستی