موز، بلای جان تمساح‌‌ کایمن

صادرات موز یکی از تجارت‌های بزرگ ‌کشور کاستاریکاست که هر ساله صدها میلیون دلار سود برای این کشور به ارمغان می‌آورد. اما این میوه خوشمزه، ‌ جان کایمن‌ها را - که یکی از نزدیک‌ترین خویشاوندان کروکودیل‌ها‌ هستند- به مخاطره انداخته است.

کد خبر: ۶۲۴۵۶۳

براساس نتیجه تحقیق چاپ شده در مجله «سم‌شناسی محیط و شیمی»، مشخص شده که اندازه و جثه کایمن‌های سفید کاستاریکا در نزدیکی مزارع کشت موز بشدت دستخوش تغییر شده است. کایمن سفید یا معمولی نوعی تمساح است که برآمدگی استخوانی و سفید رنگی در اطراف چشم خود دارد و براساس همین ویژگی هم براحتی شناخته می‌شود. کایمن‌های سفید قلمرو وسیعی دارند که از جنوب مکزیک آغاز می‌شود و به آمریکای مرکزی و در نهایت قلب حوزه آبگیر آمازون می‌رسد. دشمن طبیعی این تمساح با جثه حدود 2.5 متری، مار مشهور آناکونداست که پس از خفه کردن، آن را از طریق استخوان سه وجهی آرواره می‌بلعد. تحقیقاتی که در کاستاریکا انجام شده، حاکی از حضور میزان قابل ‌ملاحظه‌ای سموم آفت‌کش در خون این جانور است. در واقع این حیوانات نسبت به دیگر گونه‌های مشابه که در مسافتی دورتر از باغ‌های موز زیست می‌کنند، غلظت بیشتری سموم آفت‌کش را در خون خود ذخیره کرده‌اند.

زهری که ناخواسته خورده می شود

پیتر راس استادیار دانشگاه ویکتوریا بریتیش کلمبیا از کشور کانادا که خود شخصا در این طرح پژوهشی شرکت داشته، می‌گوید: «جثه این حیوانات نسبت به دیگر همنوعان خود بسیار باریک و نحیف‌تر شده است. چنانچه می‌توان گفت جثه کایمن‌های نزدیک زمین‌های کشت موز حدود 50 درصد از دیگران لاغرتر است.» «هنوز به طور قطع مشخص نیست که ‌ آفت‌کش‌ها مستقیما برای کایمن‌ها سمی است یا این‌که این ترکیبات شیمیایی به شکل غیرمستقیم کیفیت منابع و ذخایر غذایی این حیوان را کاهش می‌دهد. دکتر راس معتقد است که سناریوی دوم یعنی تاثیر غیرمستقیم بر منابع غذایی بهتر می‌تواند غلظت متوسط آفت‌کش‌ها را که وی و همکارانش تخمین زده‌اند توجیه کند.

با توجه به این‌که تمامی آفت‌کش‌های شناسایی شده از نوع حشره‌کش‌ها بوده‌ ، پس ترکیبات شیمیایی آنها این قابلیت را داشته‌ که به‌آسانی بخش‌های انتهایی زنجیره غذایی یعنی گوشتخوارانی چون کایمن‌ها را تحت‌تاثیر قرار دهد. استفاده از حشره‌کش‌ها براحتی ماهیانی را که از حشرات تغذیه می‌کنند، آلوده می‌کند. نتیجه هم این است که کایمن‌ها که غذای اصلی‌شان را ماهی‌ها تشکیل می‌دهد، مجبور می‌شوند تا انرژی بیشتری صرف کنند و دنبال همان تعداد ماهی بگردند که از مسمومیت نجات پیدا کرده‌‌اند.

تغییر موضع آفت‌کش‌ها از زمین‌های کشاورزی به سمت مناطق حفاظت‌شده

کشور کاستاریکا با آب و هوای‌گرم، بارندگی‌ زیاد و خاک خوب یکی از بهترین مناطق‌ تولید و به ثمر رساندن میوه موز است. این محصول به عنوان یک صادرات کلیدی نقش بسیار مهمی ‌در اقتصاد ملی این کشور ایفا می‌کند. فقط در سال 2011 کشور کاستاریکا توانست دو میلیون تن موز به ارزش بالغ بر 700 میلیون دلار صادر کند، اما هرچقدر درخواست برای صادرات میوه افزایش پیدا می‌کند، میزان مصرف آفت‌کش‌ها هم بیشتر می‌شود. ظرف دو دهه اخیر مصرف آفت‌کش‌ها در آمریکای مرکزی به بیش از دو برابر رسیده است. کاستاریکا دومین کشور جهان است که مصرف آفت‌کش در آن روز به روز در حال افزایش است. متاسفانه در این میان میوه موز به دلیل نداشتن تنوع ژنتیک در مقابل بسیاری از آفت‌ها آسیب‌پذیر است و در مقایسه با هر محصول دیگر در جهان بیشترین دوز آفت‌کش را دریافت می‌کند. در کاستاریکا نبود زیرساخت‌ها و قوانین مناسب مانع از آن شده تا محدودیت‌های لازم بر مصرف این مواد شیمیایی اعمال شود. از طرف دیگر، بارندگی‌های مداوم و سیل‌آسا باعث شسته شدن سموم شیمیایی از زمین‌های کشاورزی و انتقال آنها به حوزه‌های آبگیر طبیعی شده است. در شمال شرق کاستاریکا ظاهرا آفت‌کش‌ها راه خود را از مزارع و باغ‌ها کج کرده و به سمت پایین دست رودخانه مشهور سوارته (رودخانه شانس) و منطقه حفاظت‌شده تورتوگرو (لاک‌پشت) روان شده‌ است. این منطقه حفاظت‌شده غنی، نه‌تنها زیستگاه کایمن سفید بلکه بسیاری از گونه‌های در‌معرض‌ انقراض است که در فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت و منابع طبیعی جای دارد.

علت اهمیت وجود سم در خون کایمن‌ها

به گفته پائول گرنت محقق ارشد و استاد داوطلب دانشگاه استلنبوش آفریقای جنوبی، کایمن‌ها به واسطه فراوانی، قلمروی گسترده، عمر طولانی و مهم‌تر از آن قرار گرفتن در راس هرم غذایی یکی از بهترین شاخص‌ها برای سنجش سلامت اکوسیستم هستند. هر گونه اختلال یا تنش در زیستگاه قطعا روی جمعیت کایمن‌ها تاثیر خواهد داشت و از آنجا که کایمن‌ها موجودات کوچکی نیستند، هر تغییری می‌تواند براحتی به چشم بیاید. دکتر گرنت و همکارانش با آنالیز خون 14 کایمن تلاش کرده‌اند تا کوچک‌ترین نشانه‌ای از 70 نوع آفت‌کش رایج و محصولات فرعی حاصل از شکست آنها را پیدا کنند. از 9 آفت‌کشی که در خون این کایمن‌ها شناسایی شد، هفت مورد در رده آلاینده‌های ارگانیک پایدار جای دارد و براساس مفاد کنوانسیون استکهلم که از 12 سال پیش اجرایی شد، استفاده از آنها منع قانونی دارد. لازم به یادآوری است که آلاینده‌های ارگانیک پایدار -که به آنها به اصطلاح (POPs) گفته می‌شود- ترکیبات شیمیایی سمی است که نه‌تنها آثار مخربی بر محیط‌زیست بلکه حتی بر سلامت انسان‌ها دارد. با توجه به قابلیت جابه‌جایی این مواد توسط آب یا باد، آسیب‌های وارده منحصر به محل تولید نخواهد بود بلکه حتی می‌تواند مرزهای جغرافیایی را براحتی درنوردد. ماندگاری طولانی این محصول در طبیعت و توانایی انتقال آن از یک گونه به گونه دیگر از جمله دلایلی است که آن‌ را همیشه در صدر توجه متخصصان قرار داده است.

سود اقتصادی یا بحران سلامت

دکتر راس می‌گوید ‌ پیدا کردن این ترکیبات شیمیایی در خون کایمن‌ها به هیچ‌وجه وی را شوکه نکرده اما این غلظت می‌تواند هشداری برای کل اکوسیستم باشد. قرار گرفتن در معرض ترکیبات آفت‌کش‌ها می‌تواند بدن موجودات زنده را مستعد برخی بیماری‌های خاص از جمله نازایی، اختلالات پیشرفته هورمونی و حتی مرگ‌‌ زودرس کند. دکتر گرنت نیز در خاتمه افزود که دانشمندان هنوز نمی‌دانند آفت‌کش‌ها دقیقا از چه مرحله‌ای برای یک موجود زنده مشکل‌زا می‌شوند، اما این حقیقت که خون کایمن‌ها به این ترکیبات شیمیایی سمی آلوده شده، بیانگر این واقعیت تلخ است که دیگر موجودات آبزی هم می‌توانند آلوده شوند. در این میان حضور انسان‌ها را در زنجیره غذایی نیز نباید از یاد برد.