آیین​های سنتی عزاداری در ایران

بارگاه قدس رضوی در مشهد و حرم حضرت معصومه در قم جزو اولین اماکن مذهبی است که هرساله در تاسوعا و عاشورا پذیرای میلیون‌ها عزادار از سراسر کشور است.

اجرای آیین‌ ویژه خطبه‌خوانی نیز از مراسمی است که در شب عاشورا و شام غریبان در حرم مطهر برگزار می‌شود.

مشهدی‌ها معمولا در ماه محرم و صفر و بویژه ایام تاسوعا و عاشورا با غذای سنتی «شله» از عزاداران پذیرایی می‌کنند؛ غذایی بومی و خاص این ایام که سال گذشته در فهرست آثار معنوی کشور نیز به ثبت رسیده است و مشتریان زیادی در میان مشهدی‌ها و دیگر هموطنان دارد.

ابیانه‌ای‌ها نیز مراسم خاصی دارند آنها به رنگ مشکی اعتقادی ندارند و مشکی را نمادی برای غم و ناراحتی نمی‌دانند. به همین دلیل در عزاداری‌های ابیانه چه مذهبی و چه شخصی، کمتر کسی به چشم می‌خورد که لباس مشکی بپوشد و تمام مردم پیرو جوان در تمام ایام سال و مخصوصا تاسوعا و عاشورا زیباترین و رنگارنگ‌ترین لباس‌های خود را می‌پوشند.این مساله موجب شده است که عکاسان و گردشگران زیادی از سراسر ایران و حتی جهان در روز عاشورا راهی این روستای تاریخی شوند.

گل‌مالی آیینی در خطه لرستان

هموطنان لر در استان لرستان نیز با آیین خاص خود به سوگواری در این ایام می‌پردازند. آیینی موسوم به گل‌مالی که سابقه آن در این استان و بسیاری از مناطق کشور به پیش از اسلام می‌رسد .در آیین گل‌مالی روز عاشورا در لرستان، ابتدا خاک تمیزی از مکانی عاری از هرگونه آلودگی تهیه می‌شود و سپس درون حوضچه‌هایی که به دو شکل مربع و دایره از آجر ساخته شده، خاک‌های از پیش آماده شده را الک کرده و به آن آب و گلاب نذرشده اضافه می‌کنند.

در کنار حوضچه‌های گل نیز مقادیر فراوانی هیزم به صورت کپه روی هم انباشته می‌شود. این هیزم‌ها در روز عاشورا برای خشک‌کردن افراد به گل افتاده‌ است.

چهل‌منبر در گرگان و خرم‌آباد

چهل منبر نیز آیینی است که در این ایام در برخی محلات قدیم گرگان و شهر خرم‌آباد برگزار می‌شود.

در گرگان و به گفته مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان، اعتقاد بر این است که اگر کسی شمع روشن کند و روی چهل منبر بگذارد، حاجتش برآورده می‎شود.

قربان عباسی با بیان این‌که این مراسم در روز تاسوعا اجرا می‌شود، می‌افزاید: خانه‎های گرگانی منبر خود را بیرون از در منزل قرار می‎دهند تا هر کسی نذری دارد، شمعی روشن کند و روی آن قرار دهد. دسته‎های عزاداری نیز در عصر روز تاسوعا مهیا شده و در خیابان‎ها و کوچه‎ها به زنجیرزنی می‎پردازند، سپس مراسم پامنبری آغاز می‎شود.

این آیین در خرم آباد نیز عصر تاسوعا برگزار می‌شود به این ترتیب که زنان خرم‌آبادی به یاد اسارت حضرت زینب(س)، با پای برهنه و با نقابی بر صورت، از محله باغ دختران حرکت کرده و چهل شمع در خانه‌هایی که در آنها باز است، روشن می‌کنند.

اجرای مراسم سنتی تراش در مهران

مراسم سنتی تراش نیز یکی دیگر از این آیین‌هاست که در مهران، شهرستان مرزی استان ایلام برگزار می‌شود.

براساس این مراسم ـ که در چند شهر دیگر استان نیز اجرا می‌شود و البته بین اعراب رواج زیادی دارد ـ در روز هفتم از ماه محرم، مراسم حنابندان حضرت قاسم(ع) برگزار می‌شود و مردها و زنان در این روز اصلاح و ریش‌ها و موهای خود را مرتب می‌کنند، زیرا آن شب، شب ازدواج حضرت قاسم(ع) است.خیمه‌سوزان هم مراسمی است که در شهر طاقانک استان چهارمحال و بختیاری برگزار می‌شود.براساس این آیین 72 خیمه با فرم چهارگوش، گنبدی و مخروطی در این شهر برپا می‌شود.در این خیمه‌ها که نذر مردمی است و هر کدام به نیتی خاص برپا شده، تا روز عاشورا مراسم نوحه‌سرایی، قرائت زیارت عاشورا، سینه‌زنی و زنجیرزنی برگزار و سپس در عصر عاشورا، خیمه‌ها سوزانده می‌شود.

در سرزمین بادگیرها، مردم در مراسم سوگواری روز عاشورا آیین نخل‌برداری را برپا می‌کنند. در یزد، نخل را به شکل تابوت سیدالشهدا(ع) یا نمادی از یکی از شهدای کربلا می‌آرایند.تمام مراحل مراسم از کمک‌های مالی، ساخت نخل، تزئین و علم‌کردن گرفته تا حمل آن و اجرای مراسم با همکاری و همیاری مردم در روز عاشورا برگزار می‌شود. برخی موارد، زرتشتیان یزد نیز به دلیل این‌که حضرت سیدالشهدا(ع) را همسر شهربانوی ایرانی دانسته و نسبت به وی احترام و ارادت خاصی قائلند، در ساختن نخل‌ها، همیاری و همکاری دارند. مراسم «توغ‌برداری» در کاشان نیز از جمله آداب مورد توجه اهالی این شهرستان است.

درختی که خون می‌گرید

درخت چنار خونباری در روستای زرآباد الموت در استان قزوین است که هر ساله روز عاشورا از شاخه‌هایش خون می‌چکد.این چنار کهنسال که در حیاط امامزاده علی‌اصغر قرار دارد، به درخت چنار خونبار مشهور است.خونبار بودن این درخت، قدمت دیرینه دارد و حتی زمان شاه‌سلطان حسین صفوی نیز روایت‌هایی از آن مطرح شده است.به گفته اسدالله بیرانوند، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان قزوین در نزدیکی سحرگاه روز عاشورا، صمغی قرمز رنگ شبیه خون از این درخت خارج می‌شود که آزمایش‌هایی هم روی آن انجام شده و البته هیچ‌کدام از آزمایش‌ها با وجود مشاهده‌ ترکیبات مشابه خون در این صمغ‌، این مسأله را تائید نکرده که این مایع به خون انسان مربوط می‌شود.