گفتوگو با حسین قهرمانی، مدیر آرشیو و کتابخانه معاونت صدای سازمان صدا و سیما
اسناد و مدارک یکی از منابع اطلاعاتی برای درک تاریخ و شناخت تحولات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی به حساب میآید. آرشیوها به عنوان حافظ مستند ملت، میراث گرانبهایی را در خود نگهداری میکنند. از آنجا که منابع آرشیو منحصر به فرد بوده و غیرقابل جایگزین شدن هستند، به عنوان سرمایه ملی محسوب میشوند. در واقع آرشیو همچون پلی باعث ارتباط گذشته، حال و آینده میشود. آرشیو رادیو نیز یک گنجینه ملی برای ایران محسوب میشود و میتوان گفت بزرگترین آرشیو شنیداری کشور است و نهتنها حافظ منابع شنیداری است، بلکه متون رادیویی و دستنوشتههای بزرگانی همچون استاد مطهری، اخوان ثالث، هوشنگ مرادی کرمانی و هوشنگ مستوفی که روزگاری برای رادیو قلم زدند را نگهداری میکند. آرشیو رادیو اکنون دیجیتالی شده است. همه نوارهای صدا در حافظه کامپیوترها ذخیره شده و مسئولان رادیو تمام تلاش خود را میکنند تا از این دادههای گرانقیمت نگهداری و محافظت کنند.
وقتی صحبت از آرشیو میشود، علاقهمندان موسیقی برنامه گلهای جاویدان را به یاد میآورند. چه برنامههایی از آن زمان در آرشیو موجود است؟
تمام برنامههای موسیقی فاخر قبل از انقلاب مثل گلها که چند برنامه هم است؛ مثل گلهای تازه، گلهای جاویدان، رنگارنگ، صحرایی، یک شاخه گل، برگ سبز، تکنوازی، تکنوازان و دیگر برنامههای شاخص و فاخر در آرشیو موجود است. صاحبنظران این نوارها را مورد بررسی قرار داده و آن قسمتهایی که به لحاظ موسیقی، شعر و محتوا ارزش دارد، تفکیک کرده و آنها را آرشیو کردهایم.
این برنامهها به شبکهها ارسال شده و از برخی شبکهها پخش میشود. بیشتر این برنامهها مجوز دارد و آنهایی که مجوز ندارد به خاطر این است که خواننده آن زن بوده و امکان پخش آن نیست.
صدای اتابک اعظم از نظر تاریخی یکی از قدیمیترین صداهای موجود در آرشیو رادیوست، حتی به مناسبت شصت و هشت سالگی رادیو برای اولینبار صدای مظفرالدین شاه از رادیو پخش شد که با استقبال شنوندگان روبهرو شد. چرا با توجه به داشتن این گنجینه ارزشمند، رادیو از این آرشیو غنی کمتر استفاده میکند؟
از آرشیو بنا به نیاز استفاده میشود. ما اعلام آمادگی کردهایم هر چه در آرشیو از قبل و بعد از انقلاب موجود است، میتوانیم در اختیار برنامهسازان قرار بدهیم یا زمانی که دهه فجر فرا میرسد اعلام میکنیم هر برنامهسازی که نیاز به مستندهای تاریخی دارد، میتواند از آرشیو استفاده کند.
این شرایط برای برنامهسازان وجود دارد و هر آنچه داریم در اختیار برنامهسازان قرار میدهیم؛ مثل مستندهای تاریخی از ساواک، اسدالله اعلم و ... در مجموع این را باید تهیهکنندگان و ماموریتهایی که شبکههای رادیویی دارند، مشخص کنند که به چه آثاری از آرشیو نیاز دارند.
چه صداهای قدیمی از قبل از انقلاب دارید؟
صحبتهای همه مقامات لشکری و کشوری آن زمان موجود است.
این اصوات متعلق به چه دورههایی است؟
از سال 1329 تا به الان تقریبا همه برنامهها و صداها را در آرشیو نگهداری میکنیم. رادیو سال 1319 تاسیس شد. در سالهای اولیه برنامهها زنده پخش میشد و در آرشیو نگهداری نمیشد؛ ولی از سال 1329 همه برنامهها در آرشیو ذخیره شده است.
شنیدهایم دستنوشتههای برخی چهرههای مطرح همچون استاد مطهری، اخوانثالث و هوشنگ مرادیکرمانی را که روزگاری برای رادیو متن مینوشتند، نگهداری میکنید. چقدر دستنوشته از این بزرگان در آرشیو رادیو موجود است؟
تقریبا سه میلیون دستنوشته و تکست در آرشیو نگهداری میشود.
این دستنوشتهها از چه زمانی جمعآوری شده است؟
از سال 1329موجود است. نه تنها برنامههای فاخر نگهداری شده، بلکه متون رادیویی که بزرگان هم نوشتند در آرشیو جمعآوری شده است.
دستنوشتههای کدامیک از بزرگان را در اختیار دارید؟
اخوان ثالث، استاد مطهری، راشد، محیططباطبایی، پروفسور هشترودی، ابوالقاسم حالت، مرادیکرمانی، سیمین بهبهانی و خیلی شخصیتهای دیگر در رادیو قلم زدند که ما دستنوشتههایشان را در اختیار داریم، حتی آقای ضرغامی هم برنامهای را نویسندگی کردند که متنش در رادیو موجود است.
نگهداری این دستنوشتهها برایتان چه کاربردی دارد و چگونه از آن استفاده میکنید؟
بهعنوان میراث و گنجینه نگهداری میشود و در نمایشگاهها در معرض دید علاقهمندان میگذاریم. دیدن تابلوی این دستنوشتهها جذاب است و ما در جشنوارههای رادیو، این کار را انجام میدهیم. دیدن این دستخطها که 50 سال پیش نوشته شده جذابیت دارد.
الان هم دستنوشتههای بزرگانی که با رادیو همکاری میکنند، نگهداری میشود؟
بله. در کتابخانه مرکزی صدا و سیما تابلوی این دستنوشتهها موجود است. این دستنوشتهها در ساختمان آرشیو صدا و سیما و جدا از نوار برنامهها نگهداری میشود. شرایط دما و رطوبت هم به شدت کنترل میشود تا این دستنوشتهها آسیب نبیند.
آیا در این زمینه اطلاعرسانی کردهاید که آرشیو چنین منابعی در اختیار دارد؟ و اینکه برنامهسازان میتوانند از صدای شخصیتهایی همچون آیتالله کاشانی، مصدق و ... برنامههای موفق آن سالها استفاده کنند؟
بله، اطلاعرسانی میکنیم، حتی برای 29 اسفند که روز ملی شدن صنعت نفت است هم مجموعهای تهیه کردهایم که شامل پیامهای مصدق و سخنرانیهای آیتالله کاشانی است. این مجموعه را برای مدیران شبکههای رادیویی ارسال کردهایم.
همچنین اعلام کردیم هر چه مورد نیازتان است، سفارش بدهید تا ما از آرشیو در اختیارتان بگذاریم، حتی شبکهها این امکان را دارند تا از میان مواردی که در اختیارشان گذاشته میشود، انتخاب کنند و ما آنها را برایشان تکثیر کنیم.
چطور با این اطلاعرسانی دقیق از گنجینه ارزشمند رادیو، خیلی از آن استفاده نمیشود و برنامهسازان کمتر سراغ آرشیو رادیو میآیند؟
واقعیت این است که خودم هم دلم میسوزد. من سالها در آرشیو کار کردم و آرشیو اصلی جامجم، مجموعه متون و آثار ارزشمندی است که میتوان از آن بهره برد. شاید با اضافه شدن شبکهها، اولویت برنامهها از سوی تهیهکنندهها موارد دیگری است.
برخی تهیهکنندگان قدیمی هستند که این مجموعه را خوب میشناسند و از آن استفاده هم میکنند. مسلما بهره بردن از این گنجینه باعث غنای برنامهسازی در رادیو و جذب مخاطب میشود.
آیا فقط برنامههای داخلی را آرشیو میکنید یا اینکه موسیقیهای بینالملل را هم انتخاب و آرشیو میکنید؟ آیا برای این کارگروهی دارید تا آثار خوب را شناسایی کنند؟
وظیفه بخش مجموعهسازی، گردآوری منابع آرشیوی است. آثار موسیقایی بینالملل یکی از نیازهای شبکههاست. بنابراین این آثار باید تهیه و خریداری شده و به مجموعه اضافه شود یا مجموعه افکت را باید از طریق اینترنت خریداری کنیم. بخش مجموعهسازی ما این موارد را گردآوری میکند و بعد از پالایش در اختیار شبکهها قرار میدهد. علاوه بر این، ما تمام سخنرانیهای لشکری و کشوری را در آرشیو نگهداری میکنیم. بخشی از آثار موسیقایی هم مرکز موسیقی و سرود صدا و سیما در اختیار سازمان و ما قرار میدهد. ما در کنار این مرکز، شورای تخصصی موسیقی هم داریم که به برخی از آثار باید مجوز بدهیم مثل موسیقیهای غربی. ما خودمان در این شورا این موارد را بررسی میکنیم.
همچنین موسیقیهای فیلم یا بیکلام ایرانی هم بعد از بررسی در این شورا برای پخش در اختیار شبکههای رادیویی قرار میگیرد. ما در بخش مجموعهسازی منابع را به غیر از آنچه تهیهکنندگان و شبکهها برایمان ارسال میکنند، جمعآوری میکنیم.
قبل از انقلاب به دلیل نبود امکانات پیشرفته، ضبط برنامهها هم کیفیت لازم را نداشت. با توجه به اینکه اشاره کردید شما اصل این نسخهها را در اختیار شبکهها قرار نمیدهید و کپی آنها را میدهید تا چه میزان با وجود دستگاههای پیشرفتهای که در اختیار دارید، روی ارتقای کیفیت آنها کار میکنید؟
از نرمافزارهایی که برای تدوین صدا موجود است، استفاده میکنیم. کیفیت نوارها در آن زمان با وجود اینکه دستگاههای پیشرفته نبود، اما خیلی خوب است، چون در شرایط کاملا استاندارد به لحاظ دما و رطوبت نگهداری میشوند. ساختمان آرشیو یکی از مجهزترین بخشهای سازمان صدا و سیماست. دما و رطوبت مرتب کنترل میشود، اما با وجود این، ما بهواسطه نرمافزارها کیفیت را تقویت میکنیم و نوارها پالایش میشوند.
برخی مواقع که بهندرت هم پیش آمده کیفیت صداها در آن برنامههای قدیمی خیلی خوب نیست که دیگر نمیتوان کاری انجام داد. همانطور که گفتم این اتفاق خیلی نادر است، ولی بیشتر صداهایی که موجود است، خوب است و ما به لحاظ کیفی روی آن کار میکنیم.
ولی سه سال پیش یکی از خبرگزاریهای رسمی گزارشی از آرشیو رادیو تهران منتشر کرد. در این گزارش درباره شرایط نابسامان آرشیو برنامهها گفته شده بود که به شکل نامناسب نوار برنامههای قدیمی جابهجا شده و بهلحاظ رطوبت و دما در وضع مناسبی نگهداری نمیشود؟
من هم این گزارش را خواندم، اما باید بگویم آرشیو قدیمی رادیو در ساختمان صدا و سیماست و نه در میدان ارگ. گنجینه رادیو از قبل از انقلاب و قبل از تاسیس رادیو در ساختمان جامجم نگهداری میشود.
یکی از استانداردترین آرشیوها به لحاظ دما، رطوبت و تهویه وجود دارد. آرشیو سیما هم اینجاست. انتقال نوار برنامهها با دقت صورت میگیرد و بههیچوجه چنین چیزی درست نیست که نوارها با وضع نامناسب نگهداری میشود. هر فردی که دوست دارد میتواند از هر بخش ساختمان آرشیو بازدید کند.
من نوار برنامههای پنجاه و اندی سال پیش مثل گلها، مرزهای دانش و فرهنگ مردم را میآورم و شما گوش بدهید تا متوجه شوید در بهترین شرایط نگهداری میشود. در آن مقطع جابهجایی کوچکی در رادیو تهران اتفاق افتاد و نوار برنامهها از یک اتاق به اتاق دیگر فرستاده شد که شامل نوارهای موسیقی بود. این انتقال از یک اتاق به اتاق مجاور بود و جای دور نبود. برخی تهیهکنندگان که این وضع را دیدند، گلایه کردند.
بههیچوجه نوار برنامههای قدیمی در آرشیو میدان ارگ نیست و همه در ساختمان آرشیو جامجم نگهداری میشود. فقط نوارهایی در میدان ارگ نگهداری میشود که متعلق به رادیو تهران است. گنجینه ارزشمند رادیو بههیچوجه آنجا نیست. ما بیش از 700 هزار منبع صوتی در آرشیو داریم و همه در ساختمان آرشیو است.
فکر نمیکنید تهیهکنندگان از سر دلسوزی نگران جابهجایی نوارهای قدیمی بودند؟
من انکار نمیکنم تهیهکنندگان دلسوز هستند، ولی آنها متاسفانه گفته بودند نوار برنامههای سالهای قبل از انقلاب که زحمت زیادی کشیده شده، در حال از بین رفتن است. در حالی که اینطور نیست و سه دهه است این نوارها در ساختمان مرکزی آرشیو جامجم نگهداری میشود.
خوشحالم تهیهکنندگان تا این اندازه نگران نوار برنامههای قدیمی هستند، اما بهتر است واقعبینانه نگاه کنند و بدون اطلاع نگویند این میراث ارزشمند در حال نابودی است. گنجینه رادیو در ساختمان جامجم در بهترین شرایط نگهداری میشود. من به مدت 9 سال در ساختمان اصلی آرشیو کار کردم. باید بگویم رابطه مستقیم بین دما و ماندگاری آثار وجود دارد و هر چه دما پایینتر باشد، قدرت و میزان نگهداری بالاتر میرود، چون گرما موجب چسبیدن مواد مغناطیسی میشود. شاید باور نکنید اما برخی مواقع ساختمان اصلی آرشیو به حدی سرد میشود که ماندن در آنجا سخت است، اما دما پایین آورده میشود تا آثار به بهترین شکل نگهداری شود. در واقع برای اینکه نوارها سالم بماند ما این فضا را تحمل میکردیم. اگر دوستان واقعبینانه مسالهای را بگویند ما هم میپذیریم.
کسی که مدیریت آرشیو را برعهده دارد، باید خیلی باحوصله باشد. شما تا چه میزان آدم باحوصلهای هستید؟
طبیعی است که من و همکارانم باید با حوصله باشیم، چون تعداد مراجعهکنندگان به آرشیو خیلی زیاد است. اکنون تهیهکنندگان فرصت زیادی ندارند و باید خیلی سریع به منابع مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند، به همین دلیل سرعت و دقت ما باید بالا باشد. همکاران ما در آرشیو سعی میکنند وقت لازم را بگذارند تا با تمرکز پاسخگوی پرسشهای تهیهکنندگان باشند و از سوی دیگر با حوصله این کار را انجام میدهند تا کسی ناراضی نباشد.
اما بعضی مواقع برنامهسازان گلایه میکنند که بروکراسی اداری مانع این میشود که بموقع به برنامههای آرشیوی دست پیدا کنند؟
اکنون ما کار را خیلی راحت کردیم و تهیهکنندگان اصلا نیاز به حضور در آرشیو ندارند. طرح تبدیل منابع آرشیو و گذر آنالوگ به دیجیتال از سال 86 شروع شد. قبل از آن نوارها، ریل و سی دی بود. بنابراین برای مراجعهکنندگان و کاربران سخت بود که این نوارها را بگیرند، جابهجا و تبدیل کنند.
از هر منبع چند نسخه در اختیار دارید که اگر نواری مفقود شد، آرشیو آسیب نبیند؟
آثار قدیمی که شامل برنامهها میشود، تک نسخهای است و یک نسخه در آرشیو وجود دارد؛ اما از آثار موسیقایی چهار تا شش کپی گرفته میشود؛ البته نسخه مادر در آرشیو موجود است و اگر نیاز هم باشد از این نسخه هم میتوانیم کپی کنیم، اما برنامهها تک نسخه هستند.
این برنامههای تک نسخهای مربوط به قبل از انقلاب است؟
نه، تا اوایل دهه 80 هم شامل میشود. همین الان برنامههایی که ارسال میشود، تک نسخه است اما بلافاصله در سیستم آرشیو ذخیره میشود. یعنی ما علاوه بر اینکه برنامهها را تبدیل به فایل دیجیتالی میکنیم و اصل آن در سیستم موجود است، بلکه یک یا دو نسخه هم بکآپ هم میگیریم تا دچار مشکل نشویم. تا الان هم اتفاقی نیفتاده است چون نسخههای پشتیبان داریم و در جاهای مختلف نگهداری میکنیم، اگر برای یکی از نسخهها اتفاقی بیفتد، نسخههای پشتیبان هم داریم.
ثبت ملی آثار رادیو
آرشیو رادیو به موازات تاسیس رادیو در سال 1319 راهاندازی شد. هسته اولیه منابع آرشیو صفحات موسیقی است. از آنجا که در سالهای اولیه تاسیس رادیو برنامهها به صورت زنده پخش میشد، به همین دلیل امکان آرشیو آنها وجود نداشت و از سال 1329 که ضبط برنامهها شروع شد، آرشیو برنامههای رادیو هم آغاز شد.
آرشیو رادیو بزرگترین منبع آرشیو شنیداری کشور است و شامل منابع شنیداری و دستنوشتههای رادیویی است. بیش از 700 هزار منبع صوتی از قبیل صفحه، ریل، کاست، سیدی، فایل دیجیتال شامل موسیقی ایرانی، موسیقی بینالملل، افکت، آثار نغمات دینی و آیینی (دعا، زیارت، مداحی و ...) مجموعه سخنرانیها و تمام برنامههای شبکههای مختلف رادیویی در آن موجود است که تقریبا بالغ بر 350 هزار ساعت برنامه شنیداری است.
بیش از سه میلیون دستنوشته رادیویی از سالهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی تاکنون ذخیره و ثبت شده است. تمام منابع و آثار آرشیو در یکی از استانداردترین ساختمانهای رادیو و در بهترین شرایط از نظر دما و رطوبت نگهداری میشود.
به دلیل عمر کوتاه مواد مغناطیسی فضای محدود آرشیو، افزایش شبکهها، ضرورت دسترسی سریع به منابع آرشیوی، افزایش کیفیت فنی صدا، جلوگیری از مراجعه حضوری کاربران به آرشیو، ضرورت تغییر نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات از آنالوگ به دیجیتال باعث شد آرشیو رادیو همسو با پیشرفت فناوری به سمت نظام دیجیتال حرکت کند.
گذر از آنالوگ به دیجیتال در رادیو از ابتدای سال 86 آغاز شد، اما بنا به دلایلی این حرکت در سالهای اولیه کند بود. حرکت پرشتاب طرح تبدیل منابع از آنالوگ به دیجیتال از شهریور 90 آغاز شد و در حال حاضر بیش از 170 هزار فایل صوتی (نزدیک به 25 درصد از کل مجموعه) روی حافظه کامپیوتری آرشیو ذخیره شده و کاربران میتوانند بدون نیاز به مراجعه حضوری به آرشیو از استودیوها یا دفتر کار خود به سیستم آرشیو وصل شده و منابع مورد نیاز خود را دریافت کنند. موسیقی ایرانی و بینالملل 42 هزار قطعه، افکت 9000 قطعه، آثار نغمات دینی و آیینی 15 هزار و 200 قطعه و سخنرانی و برنامههای رادیویی 103 هزار و 800 قطعه است.
بقیه آثار آرشیو بر اساس نیاز شبکهها برای بازپخش و بر اساس ارزش اطلاعاتی اولویتبندی شده و عملیات تبدیل و پالایش صدا روی آنها انجام میشود.
آرشیو رادیو برای هر کاربر سطح دسترسی به منابع را تعریف و مشخص کرده است. با دستور محمدحسین صوفی، معاون صدای سازمان صدا و سیما تمام برنامههای تولیدی و زنده تمام شبکههای رادیویی به صورت 24 ساعته ضبط و در آرشیو ذخیره و ثبت میشود.علاوه بر آن چهار مجموعه از آثار رادیویی ثبت ملی شدهاند که عبارتند از مجموعه سخنرانیهای حضرت امام خمینی (ره)، مجموعه موسیقی و سرودهای مربوط به دفاعمقدس، مجموعه موسیقی و سرودهای اوایل انقلاب و اذان مرحوم رحیم موذنزاده اردبیلی.
فاطمه عودباشی / گروه رادیو و تلویزیون
