ماجراهای شاه شاهان و 84 زنش

 84 زن دائمی و صیغه‌ای که بی‌شک رکوردی جاودانه در تاریخ خانواده‌های ایرانی است، البته اگر رکورد پدربزرگ او، فتحعلی‌شاه را نادیده بگیریم که به روایتی هزار همسر داشت. سوال نخستی که درخصوص این رفتار «شاه شاهان» ایران بوجود می‌آید این است که او چرا دست به چنین کاری زد و حرمسرایی با این تعداد زن برای خود بوجود آورد؟

تعدد همسر شاهان؛ چرا؟

چنین رفتاری در مورد شاهان پیشین ایرانی هم دیده شده است. همان‌طور که بیان شد فتحعلی شاه قاجار چند همسر داشته و حرمسرا در مورد چند پادشاه دیگر ایرانی هم گزارش شده است. از طرفی سلاطین دیگر کشورها هم چنین رفتاری داشته‌اند. به نظر می‌رسد ریشه این کار علاوه بر این‌ که میل شاهان به لذت بردن تام و تمام و البته متنوع از دنیاست؛ در یک مساله دیگر هم ریشه دارد. در همان فیلم کارگردان نروژی گفته می‌شود که در آن دوران تصور بر این بود که موفقیت یک پادشاه در این است که بتواند از دنیا و مافیهای آن بهره زیادی ببرد. به عبارت دیگر اگر دیده می‌شد پادشاهی تک‌ همسری اختیار کرده و غذای معمولی می‌خورد تصور همگان بر این می‌شد که وی فردی شکست خورده است یا در آینده شکست خواهد خورد. پس دلیل تعدد همسر هم لذت است و هم تظاهر به لذت برای این‌ که نشان داده شود این پادشاه موفق است.

همسران متعدد از کجا می‌آمدند؟

پس از این مقدمه کوتاه بهتر است سیر کوتاهی در شرح احوال همسران شاه داشته باشیم. گلین خانم نام اولین زن عقدی ناصرالدین شاه است. او در چهارده سالگی با ولیعهد آن زمان و شاه سال‌های بعد ازدواج کرد تا نشانه‌ای بر بلوغ ولیعهد باشد؛ موضوعی که در عالم سیاست معنای خاصی داشت. بعد از او زنان دیگری وارد زندگی ناصرالدین شاه شدند. برخی هدیه امیران ولایت‌های مختلف بودند، برخی را شخص شاه یا خانواده او به حرمسرا آورده بودند، برخی کنیزکان حاصل از سرکوب شورش‌ها یا جنگ‌ها بودند و برخی مثل همان گلین خانم از دختران خاندان قجری.

انیس‌الدوله، ملکه ایران

در میان زنان ناصرالدین شاه، آنان که از همه بیشتر معروف هستند انیس‌الدوله، جیران، زبیده خانم و شکوه‌السلطنه هستند. انیس‌الدوله به نوعی مقام ملکه را در میان زنان ناصرالدین شاه داشته است. نام اصلی‌اش فاطمه بوده و ظاهرا در یکی از شکارهای شاه با او آشنا می‌شود. گویند که بعد از ترور شاه هم بشدت عزادار او بود و حتی نقل است که به دلیل دیدن عکس شاه جان خود را از دست داد. جالب است بدانید انیس‌الدوله نخستین زن یک پادشاه ایرانی هم هست که به فرنگ رفته، اما به دلیل این‌ که از لحاظ فرهنگی ملاحظاتی برای برخورد با همسرشاه و اروپاییان وجود داشته، به تهران بازگردانده می‌شود.

جیران، سوگلی محبوب

اما اگر انیس‌الدوله ملکه ایران بوده، جیران سوگلی محبوب شاه بوده است. جیران کلمه‌ای ترکی به معنای غزال است و ظاهرا چنین اسمی را شاه به دلیل چشمان دخترک اهل تجریش بر او گذارده است. در مورد آشنایی او با شاه روایات مختلفی گفته شده است. جیران روحیاتی جسورانه داشت و مرتب به شکار و اسب‌سواری می‌رفت. همین موضوع یکی از دلایل شهرت جیران بود. عشق ناصرالدین‌شاه به این همسرش تا پایان عمر او باقی ماند. اگرچه جیران به دلیل بیماری 30 سال کمتر از شاه عمر کرد، اما شاه بعد از او عاشق دختری شد که شبیه جیران باشد و حتی نقل است که هنگام ترور خود را به قبر جیران سپرد و اکنون هم در آن محل دفن است.

زبیده خانم، خزانه‌دار شاه

زبیده خانم یکی دیگر از همسران ناصرالدین شاه است. ظاهرا شاه او را در یکی از سفرهای خود خریداری کرده است. گفته می‌شود او نقش مهمی در عزیز کردن ببری‌خان داشته است. ببری‌خان گربه مخصوص شاه بود و آنقدر محبوب شاه شد که مورد حسادت زنان قرار گرفت و دست آخر به دست آنان کشته شد. زبیده خانم در اواخر عمر خود کور شد و نخستین همسر شاه بود که بدون او برای معالجه به فرنگستان رفت. معالجه اما ظاهرا جواب نداد و سرانجام او بر اثر سکته از بین رفت. اهمیت زبیده خانم از این جهت هم هست که او توانست معتمد شاه و خزانه‌دار او شود.

شکوه‌السلطنه، ملکه مادر

شکوه‌السلطنه یکی دیگر از همسران ناصرالدین شاه است. او به این دلیل در اقوال تاریخی مورد توجه قرار می‌گیرد که مادر شاه بعدی یعنی مظفرالدین شاه بوده است. او نزدیک به 57 سال عمر کرد و سرانجام به دلیل عوارض ناشی از بیماری آنفلوآنزا درگذشت؛ 17 سال پس از آن که ناصرالدین شاه مرده بود و 45 سال پس از آن که به عقد او درآمده بود.

از رقابت تا اتحاد

زنان ناصرالدین شاه مانند همه زنان دیگر حرمسراها برای نزدیک شدن به شاه با یکدیگر رقابت سنگینی داشتند. این رقابت در کنار اعتقادات دینی آنان باعث دستاویز شدن آنها به سحر، جادو و دعا بود. همین حرمسرای غرق در مسائل مادی در یک نقطه تاریخی خوش درخشیده است؛ آن هم هنگامی که به فتوای میرزای شیرازی از کشیدن دخانیات و قلیان در نهضت تنباکوی ملت ایران خودداری کردند.