حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
فناوری ایرانی برای کاهش حوادث جادهای
گویا لازم بود دو اتوبوس پر از مسافر آن شب تابستانی مردم ایران را به سیاهی غمرنگ کنند تا داغ دل پژوهشگران، مهندسان و دانشگاهیان ایرانی تازه شود. آنها که سالهاست نمونههای آزمایشگاهی زیادی از فناوریهای نوین را توسعه دادهاند.
چه روزها و شبهایی که با شوق و ذوق فراوان از آزمایشگاه یا پای کامپیوتر خود تکان نخوردند به این امید که رانندگی امنتری را به همه ساکنان سیاره زمین و بخصوص هموطنان نشسته در خودروهای غیر استاندارد و بیکیفیت ایرانی هدیه دهند.
اما حالا آن طرحها در گوشهای از دانشگاه خاک میخورند. اما این حادثه تلخ حداقل عزم پژوهشگران دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی که همین اواخر به کمک همکارانی از سایر دانشگاهها، دستگاه شبیهساز رانندگی با اتوبوس را طراحی کرده بودند را جزم کرد تا نتایج کار خود را رسانهای کنند، به این امید که صنعت و سرمایهگذاران سراغشان بیایند.
پژوهشگرانی از دانشکدههای مختلف دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، امیرکبیر، تهران، علوم انتظامی، دانشگاه ترافیک و دانشگاه علوم و فنون راهنمایی و رانندگی با حضور و مشاوره متخصصان شرکت واحد اتوبوسرانی تهران، سختافزار و نرمافزار شبیهساز رانندگی اتوبوس (آموزش رانندگی در محیطی مجازی) را طراحی و نمونهای از آن را نیز ساختند. آموزش رانندگی با این دستگاه باعث افزایش آمادگی رانندگان در برخورد با شرایط بحرانی و موجب کاهش تصادفات جادهای و خسارتهای مالی و جانی میشود. رونمایی از این سامانه آن هم درست چند روز پس از حادثه تلخ تصادف مرگبار دو اتوبوس در اتوبان تهران ـ قم که به مرگ دهها هموطن عزیز منجر شده، بهانه مناسبی بود تا سراغ طراحان این پروژه علمی برویم.
دکترعلی نحوی، مدیر پروژه، طرح شبیه ساز رانندگی اتوبوس و عضو هیات علمی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی گفت: امروزه یکی از روشهای متداول جهانی برای کاهش تصادفهای جادهای، آموزش از طریق سیستمهای کمک راننده است. به همین دلیل از پنج سال پیش در کشورهای اتحادیه اروپا اخذ گواهینامه رانندگی منوط به آموزش با سیستمهای شبیه ساز رانندگی شده است و هر پنج سال یکبار نیز باید این دوره آموزشی تجدید شود.
وی افزود: ما نیز با سه سال تاخیر این کار را با اقتباس با استانداردهای اروپایی و با همکاری پژوهشگران دانشکده مکانیک، صنایع و کامپیوتر دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و سایر پژوهشگران دانشکده مهندسی کامپیوتر دانشگاه صنعتی امیرکبیر، دانشگاه تهران و دانشگاه علوم انتظامی، دانشگاه ترافیک و دانشگاه علوم و فنون راهنمایی و رانندگی و همچنین شرکت واحد اتوبوسرانی برای اولینبار در خاورمیانه عملیاتی کردیم. وی تصریح کرد: ما با آسیبشناسی و انجام تستهای روانشناسی و کسب اطلاعات فنی، شنوایی و بینایی 450 نفر راننده بخش خصوصی و دولتی اتوبوسرانی، برنامه آموزشی جامعی تدوین کردیم. مطالعات پلیس راهوار نشان داد با ارائه این برنامه آموزشی و برگزاری کلاسهای شبیهساز رانندگی و همچنین فعالیتهای گسترده پلیس راه، هماکنون میزان تصادفات درون شهری تا 25 درصد کاهش یافته است. نحوی اظهار کرد: ما در این طرح به شبیهسازی چهار اتوبوس آکیا، بنز، عقاب و اسکانیا اقدام کردهایم. تمام شرایط تصادفات جادهای، ترافیکی، انواع جادهها و شرایط آب و هوایی و لغزندگی جادهها شبیهسازی شده تا رانندگان شرایط مختلف را تجربه کنند.مدیر پروژه طرح شبیهساز رانندگی اتوبوس بیان کرد: بازسازی تصادفها، یکی از کارهای قابل بررسی شبیهسازی است مثلا تصادف اخیر محور تهران ـ قم براحتی با این نوع سیستم قابل بازسازی است تا معلوم شود سهم هر یک از عوامل (راننده، خودرو، جاده و محیط) چقدر است.
سیستم هشداردهنده به رانندگانخوابآلود
اما شبیهساز رانندگی با اتوبوس فقط دستاورد محققان ایرانی نبود که در این نشست خبری معرفی شد. دستگاه هشداردهنده به رانندگان خوابآلود یکی دیگر از ابزارهای طراحی و ساخته شده توسط جوانان ایرانی بود که امیدوار بودند روزی روی همه خودروهای ایرانی نصب شود. دکتر قره گوزلو، عضو هیات علمی علوم پزشکی کرمانشاه و دانشجوی دکتری بهداشت حرفهای دانشگاه تهران و مجری طرح ساخت سیستم تشخیص خوابآلودگی و سطح هوشیاری رانندگان نیز یکی از مطالعات این طرح را بررسی میزان خوابآلودگی و خستگی رانندگان حین رانندگی عنوان کرد و گفت: در حال حاضر روشهای مختلفی برای تشخیص خستگی و خوابآلودگی رانندگان وجود دارد که یکی از این راهها، استفاده از روش فیزیولوژیک است. در این روش از نوار مغزی برای پیشبینی حالتهای مختلف مغزی و سطح هوشیاری استفاده میشود. روشهای دیگر مبتنی بر عملکرد (زاویه فرمان و انحراف از مسیر) و رفتارها یا استفاده از تصویربردای از چهره راننده است.
وی افزود: استفاده از سیگنالهای مغزی از میان تمام روشها برای صحهگذاری و اعتبار بخشی به دادهها از ارزش بیشتری برخوردار است. در این روش از استانداردهای بینالمللی برای نصب و اتصال الکترودها به مغز استفاده شده و از 16 کانال مغزی سیگنال دریافت میشود.
قرهگوزلو یادآور شد: بر اساس این سیگنالهاست که میتوانیم تشخیص بدهیم فرد در چه شرایط روحی قرار گرفته است.
وی با اشاره به اینکه چهار موج آلفا، بتا، دلتا و تتا از مهمترین امواج قابل شناسایی سیگنالهای مغزی هستند، گفت: بر اساس این تحقیقات اگر امواج آلفا افزایش یابد فرد دچار خستگی و خواب آلودگی میشود. ما میتوانیم با بررسی این نوع سیگنال، خستهشدن فرد را تشخیص بدهیم.
وی بررسی حالات چهره و چشم را از دیگر پارامترهای مورد ارزیابی برای خستگی و خوابآلودگی رانندگان ذکر کرد و ادامه داد: برای شناسایی این حالت دوربینی جلوی داشبورد نصب میشود که وضع پلکزدن و میزان باز بودن چشم رانندگان را بررسی خواهد کرد.
دستگاه هشدار در زمان انحراف خودرو
مجتبی عباسزاده، یکی از مجریان نیز با اشاره به اینکه محققان دانشگاه علوم پزشکی تهران هم در ادامه و تکمیل این تحقیقات سیستم هشداردهندهای برای جلوگیری از انحراف خودرو از مسیر با استفاده از ویبره ابداع کردهاند، گفت: این سیستم هشداردهنده لامسهای در صندلی رانندگان نصب میشود. تحقیقات نشان داده است هشداردهندههای لامسهای، عملکرد بهتری نسبت به سایر هشداردهندهها در آگاهکردن راننده در زمان بروز حوادث رانندگی دارند. رانندهها هم عملکرد سریعتری نسبت به این هشداردهندهها نسبت به نوع شنیداری دارند، به همین دلیل ما از این نوع هشداردهنده استفاده کردهایم. به گفته وی این هشداردهنده به ویبراتور مجهز است. این سیستم هنگامی که متوجه شود راننده در حال انحراف از مسیر است، به راننده هشدار میدهد به مسیر اصلی باز گردد.
سیستمی برای تشخیص اعتیاد
محمدرضا آشوری از دیگر محققان حاضر در این نشست نیز به معرفی یکی دیگر از دستاوردهای این طرح که درباره بررسی اعتیاد و سوءمصرف مواد مخدر و روانگردان بود، پرداخت. وی گفت: امروزه افراد معتاد راهکارهای زیادی برای دورزدن روشهای بررسی اعتیاد و سوءمصرف مواد مخدر دارند. پژوهشگران این دانشگاه برای حل این مشکل و تشخیص صلاحیت رانندگان روشی ابداع کردهاند که در آن علائم حیاتی از طریق امواج مغزی، وضعظاهری و فیزیکی رانندگان و نحوه تعامل با ادوات کنترلی شبیهساز مورد بررسی قرار میگیرد. وی با اشاره به اینکه همه بخشهای سختافزاری و نرمافزاری این سیستم در دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی طراحی شده، افزود: این سیستم میتواند در سامانههای مسافربری مورد استفاده قرار گیرد و تا امروز شرکتهای مسافربری زیادی از این سیستم استقبال کردهاند.
در پایان باید یادآور شد بحث استفاده از ملزومات ایمنی و هشداردهنده در خودروهای ایرانی به وقوع نخواهد پیوست تا زمانی که قانون جدی و محکمی درباره لزوم استفاده از آنها وضع شود و نظارت قاطعی نیز اعمال گردد. پژوهشگران و دانشگاهیان ایرانی همواره نشان دادهاند توانایی انجام کارهای علمی و تحقیقاتی خیلی سنگین را دارند. فقط باید مسیر برای استفاده از نتایج تحقیقات آنها هموار شود تا چرخه سفارش، تولید و استفاده از علم در ایران کامل گردد.
دانشگاههای ایرانی و کاهش حجم تصادفات جادهای
در نشست معرفی سامانه شبیهساز رانندگی با اتوبوس، دکتر شهرام آزادی، معاون پژوهشی دانشکده مهندسی مکانیک دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی گفت: امروزه در کشورهای اتحادیه اروپا و آمریکای شمالی بحث آموزش رانندگی از طریق سامانههای شبیهسازی و تجهیزات هشداردهنده جانبی که روی خودروها نصب میشود، به طوری جدی پیگیری و بودجه کلانی نیز صرف آن میشود در حالی که این نوع طرحها در کشور ما با اندک امکانات و بدون حمایتهای بخش خصوصی و دولتی و صرفا بر اساس یکسری پروژههای تعریف شده در دانشگاهها و به صورت خودجوش دنبال میشود. وی افزود: اگر تصمیمگیران و مجریان معتقدند این نوع کارها مهم است باید حمایتهای دولتی در پی آن باشد نهاینکه اینگونه کارها را به دانشگاهها با بودجهای اندک واگذار کنند. وی تصریح کرد: اگر شهرداری کلانشهرها، راهنمایی و رانندگی، وزارت راه و ترابری و صنایع و معادن کنار هم جمع نشوند و پروژههای مشترکی برای این مساله تعریف و از طرحهای دانشگاهی حمایت نکنند، هیچوقت نمیتوانیم انتظار داشته باشیم چنین حوادثی در کشورمان کاهش یا حذف شود. آزادی عنوان کرد: استفاده از این تکنولوژی امروزه در بسیاری از کشورها به صورت اجباری درآمده است. ما هم باید به سمت استفاده از این نوع فناوریها برویم. کشور ما هم از نظر جمعیت مسافران درون و برونشهری و هم از نظر رعایت قوانین و مقررات راهنمایی و نوع رانندگی یک کشور غیرعادی است و بالاترین حجم تصادفات را دارد. ما نمیتوانیم خودمان را با کشورهای عادی که ترافیک و شرایط اینچنینی ندارند، مقایسه کنیم و باید برای بحث ایمنی راههایمان هزینه زیادی صرف کنیم.
فرزانه صدقی / جام جم
گفت و گو
