رئیس​جمهوری از سرزمین بادگیرها

نشانه اول همان ابتدای مسیر است. مزار آیت‌الله روح‌الله خاتمی، پدر رئیس‌جمهور سابق. زیر یک سقف بنا شده است. تقریبا هر کس به قبرستان می‌آید راهش را کج می‌کند و روی این قبر فاتحه‌ای می‌خواند. معلوم است که صاحب این مزار برای آنان بیش از آن که پدر رئیس‌جمهور سابق و همولایتی‌شان باشد یک عالم و روحانی محبوب است. نشانه بارز دیگر در اردکان خانه فرهنگی است که به نام خاتمی نامگذاری شده است؛ خانه‌ای که ملک پدری بوده و حالا موزه‌ای است که مردم در آن با خاندان خاتمی آشنا شوند. بیش از هر چیز در این خانه فرهنگ، عکس‌های قدیمی دیده می‌شود. موزه کنار چند خانه تاریخی دیگر، یک راسته را تشکیل داده است. می‌توانید با یک راهنما همراه شوید و از کوچه‌های قدیمی بگذرید و خوشحال باشید که بافت تاریخی اردکان را دیده‌اید.

نشانه‌های آشکار که نباشد حس کنجکاوی انسان او را به سمت نشانه‌های پنهان می‌برد. پیرزنی کنار خانه‌اش نشسته است. لابد بعد از ناهار نخواسته چرت عصرگاهی بزند و ترجیح داده با رهگذران کوچه همدم باشد. نزدیک می‌روم و از منزل فعلی «خاتمی‌ها» می‌پرسم. تن صدایش را به حدی پایین می‌برد که به سختی می‌شنوم. با دست انتهای یک کوچه باریک را نشان می‌دهد و می‌گوید «مادرشان اینجا می‌نشیند. هرازگاهی هم وکیلی، وزیری می‌آید خانه‌شان.» معلوم است که حالا دیگر برای او خانم خاتمی مثل سابق یک همسایه نیست.

سیدمحمد خاتمی متولد بیست و یکم مهر 1322 در شهرستان اردکان است. شمالی‌ترین نقطه در استان پهناور یزد. پدرش یکی از عالمان بزرگ آن منطقه و استان یزد بود و خانواده مادرش یکی از خاندان موثر در مسائل سیاسی و اجتماعی شهر. با این حال وقتی پدر تحصیلات خود را در حوزه اصفهان به اتمام رساند، عزم نجف کرد؛ چراکه اگر نگوییم مهم‌ترین باید اذعان کنیم یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های علوم دینی آن زمان بود. فشار حکومت وقت، اما او را در اردکان زمینگیر کرد ولی این هم فرصتی تازه بود. روح‌الله خاتمی به سمت تاسیس حوزه علمیه شهر رفت و آن‌قدر در این منطقه فعالیت دینی و مردمی کرد تا معتمد مردم شد. پسرش می‌گوید حتی اقلیت‌های دینی در این منطقه که بخصوص بر آیین زرتشتی هستند، به او اعتماد داشتند. همین هم شد که بعد از انقلاب و بعد از شهادت شهید صدوقی​،​ امام خمینی برای او حکم نمایندگی خود در استان و امام جمعه شهر یزد را صادر کرد.

یزدی‌ها غیر از اعتقادات محکم دینی و تعظیم شعائر مذهبی همچون نماز و روزه و ماه محرم، ویژگی‌های اخلاقی بارزی دارند. معروف است که در این شهر طلاق کم است و نزاع به‌ندرت دیده می‌شود. هیچ‌گاه هم نشده است که این استان به علت اخبار جرم و جنایت خود بر صدر خبرها بنشیند. گفته می‌شود که این مسائل ریشه در آرامش و نجابت مردم یزد دارد.

یزد تاثیراتی هم در کابینه سیدمحمد خاتمی داشته است. محمدرضا عارف وزیر کابینه اول و معاون اول خاتمی در کابینه دوم، از اهالی یزد است. اگر تنها شهر اردکان را در نظر بگیرید، علاوه بر او در محیط سیاسی ایران برادر سیدمحمد خاتمی و محمدرضا تابش، رئیس فراکسیون اقلیت مجلس هفتم که خواهرزاده خاتمی است، اردکانی هستند.

از نظر رای مردمی هم جالب است که وضع خاتمی در استان یزد بررسی شود. از انتخابات 1376 آمار استانی در دست نیست، اما گفته می‌شود در عاشورای آن سال که نزدیک انتخابات بود روی علم بیشتر هیات‌های یزدی عکس‌هایی از او بود و مردم شعارهایی با وزن و محتوای نوحه‌ای در حمایت از او سر می‌دادند. در انتخابات سال 1380 یعنی دور دوم ریاست‌جمهوری او به غیر از دو شهرستان میبد و صدوق، همه شهرهای این استان رای بالای 80 درصدی به خاتمی دادند. شاید اختلافات ریشه‌دار مردم این سه شهر با یکدیگر دلیل عمده رای پایین میبدی‌ها و صدوقی‌ها به خاتمی بوده است. یزد گرچه نسبت به مراکز قدرت و ثروت در ایران کمی حاشیه‌ای دیده می‌شود، اما هیچ‌گاه نمی‌توان حضور خاتمی در عرصه سیاست را از حاشیه به متن توصیف کرد. او از متن یک خانواده مهم پا به عرصه سیاست گذاشته و به این معناست که یزدی‌بودن تاثیر چندانی در آغاز فعالیت اجرایی‌اش نداشته است.