گسترش دلالی با یارمهربان در فضای مجازی

چند روز قبل یکی از شهروندان در تماسی که با دفتر روزنامه داشت، مدعی شد بهمن سال گذشته از طریق یکی از سایت‌های فروش کتاب برای خرید اقدام کرده است، ولی هنوز کتاب به دست او نرسیده است. این شهروند می‌گفت تا پیش از تعطیلات مسئولان آن سایت به وی گفته‌اند کتاب تحویل پست شده است، اما بعد از عید در تغییر موضعی ناگهانی به او اعلام کرده‌اند اصلا کتابی خریداری نشده است که بخواهند برایش ارسال کنند. البته موارد مشابه این تماس در یک سال گذشته هم وجود داشته است.

با توسعه اینترنت و فعالیت و کسب و کار در محیط مجازی طی سال‌های اخیر، بسیاری از مردم به خریدهای اینترنتی روی آورده‌اند. در این میان کتاب نیز کالایی است مانند همه کالاهای دیگر که مشتریان خاص خود را دارد. در چنین فضایی فروشگاه‌های اینترنتی زیادی هم طی سال‌های اخیر وارد فضای مجازی شده‌اند که کتاب‌ها را باهمان قیمت پشت جلد عرضه می‌کنند. اما سوال اینجاست که تا چه اندازه نظارت بر این سایت‌ها وجود دارد؟ در این میان برخی سایت‌ها هم وجود دارند که به انتشار محتوای کتاب‌ها می‌پردازند، بی‌آنکه از ناشر یا مولف اجازه گرفته باشند.

سایت‌های عرضه‌کننده باید کپی رایت کتاب‌ها را بخرند

محمدصادق افراسیابی کارشناس IT و معاون فرهنگی مطبوعاتی ارشاد استان تهران که پیش از این هم در مرکز رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد مسئولیت داشت، به خبرنگار ما گفت: در اینجا دو بحث مطرح است؛ یکی بحث قانونی که در آن وقتی سایتی می‌خواهد کتابی را عرضه کند باید کپی رایت آن را داشته باشد. بنابراین یا باید رضایت ناشر را جلب کند یا کپی رایت کتاب را بخرد.

او ادامه داد: در بحث ساختاری با چند مورد روبه‌رو هستیم. یکی این‌که خود ناشر که از ارشاد مجوز دارد بخواهد کتاب‌هایش را در فضای مجازی نشر دهد. در این صورت همان مجوز نشر الکترونیک برای آن ناشر کفایت می‌کند. اما وقتی کسی که ناشر نیست بخواهد کتاب‌های ناشران دیگر را منتشر کند، باید کپی رایت کتاب را حتما بخرد و برای سایت خود از مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد مجوز بگیرد.

چگونگی نظارت و برخورد با تخلف‌ها

سیدمحمد مقدسی، معاون مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد هم در این باره به جام‌جم گفت: همه فروشگاه‌های الکترونیک که بخواهند کالایی را عرضه کنند باید از وزارت بازرگانی مجوز بگیرند. حتی اگر این فروشگاه الکترونیک بخواهد به عرضه کتاب هم بپردازد باید باز هم از وزارت بازرگانی مجوز بگیرد.

او ادامه داد: مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد صرفا یک گواهی صادر می‌کند که آیا این سایت ثبت شده است یا خیر. نظارت این مرکز در این حد است که ببینیم سایت متعلق به چه شخصی است و این شخص چه سوابقی دارد. در این زمینه اگر تخلفی مشاهده کنیم با دادستانی هماهنگ و آن سایت را فیلتر می‌کنیم.

کسی برای 5000 تومان شکایت نمی‌کند

در همین حال سیدمحسن میربهرسی، معاون اجتماعی پیشین پلیس فتا به خبرنگار ما گفت: متاسفانه حاشیه امنی برای دلالان کتاب در فضای مجازی ایجاد شده است، چراکه آنها می‌دانند کمتر کسی برای پنج یا ده هزار تومان قیمت کتاب حاضر است شکایت کند.

او در پاسخ به این پرسش که دقیقا چه نهادی روی این سایت‌ها باید نظارت کند، گفت: بخش حکومتی باید با این سایت‌ها برخورد کند. پلیس فتا، دادستانی و همچنین مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد بخش‌های رصد دارند. اینها وظیفه دارند شبانه‌روز چنین سایت‌هایی را رصد و در صورت مشاهده تخلف با آنها برخورد کنند. برخورد هم به این شکل است که ابتدا سایت را فیلتر می‌کنند و سپس پرونده‌ای برای صاحبان آن سایت به جریان می‌افتد.

معاون اجتماعی سابق پلیس فتا که این روزها به عنوان کارشناس IT با وزارت ارشاد همکاری می‌کند، درباره این‌که برخی از سایت‌های کتاب با وجود داشتن دامنه ثبت شده ir. به تخلف می‌پردازند، گفت: این پسوند دلیل نمی‌شود که کسی تخلف نکند. این پسوند تنها به ثبت دامنه مربوط می‌شود. دامنه یک سایت حکم گذرنامه را دارد ولی برای سفر رفتن شما ویزا هم می‌خواهید و گرفتن مجوزهای بعدی مثل مجوز وزارت بازرگانی شبیه همان ویزاست.

میربهرسی روند ثبت یک سایت را این گونه توضیح داد: کسی که می‌خواهد سایتی برای فروش آنلاین کتاب داشته باشد ابتدا باید دامنه سایت خود را در مرکز توسعه فناوری اطلاعات و رسانه‌های دیجیتال وزارت ارشاد ثبت کند. سپس چون می‌خواهد خرید و فروش کتاب کند و فعالیتش، اقتصادی محسوب می‌شود، باید از وزارت بازرگانی مجوز بگیرد. در ادامه باید براساس نوع فعالیت خود از بخش مربوط اداره کل ارشاد استان مرتبطش مجوز بگیرد. هر کدام از این مراحل هم مدارک و ضوابط و شرایط خاص خود را دارد. اما معاونت فرهنگی اداره کل ارشاد اسلامی استان‌ها و صنف اتحادیه‌ها باید از افرادی که می‌خواهند در این زمینه فعالیت قانونی داشته باشند، حمایت کنند. او در پاسخ به این پرسش که اگر مردم با موارد تخلف مواجه بودند باید چه کنند، گفت: اگر مردم پولی به این سایت‌ها پرداخت کردند و کتابی دریافت نکردند باید به دادسرای جرایم رایانه‌ای مراجعه کنند و آنها نیز پلیس فتا را مطلع می‌کنند تا اقدامات لازم انجام شود. همچنین اگر موضوع شکایت مردم از این سایت‌ها اضطرار داشت، می‌توانند با پلیس 110 هم تماس بگیرند.

مردم سخت اعتماد می‌کنند

در این میان اداره‌کنندگان سایت‌های خرید و فروش کتاب هم نظرات جالبی دارند، حسین مقدم، مدیرعامل شرکت گسترش فرهنگی کتاب و مدیر سایت آی کتاب به خبرنگار ما گفت: ما از سال 80 فعالیت خود را در فضای مجازی شروع کردیم و اکنون با 200 ناشر کار می‌کنیم.

او گفت: سایت آی کتاب کتاب‌های نو را با همان قیمت پشت جلد عرضه می‌کند، ولی هزینه‌های مربوط به پست یا پیک برعهده مشتری است. او با بیان این‌که مشتریان خرید اینترنتی کتاب از طریق تلفن یا اینترنت به سفارش کتاب‌های مورد نیاز خود می‌پردازند، گفت: معمولا پرداخت‌ها نیز به صورت آنلاین از طریق بانکداری الکترونیک صورت می‌پذیرد. مدیر سایت آی کتاب درباره زمان تحویل کتاب به مشتریان نیز گفت: معمولا زمانی که کسی کتابی را سفارش دهد، فردای روز سفارش، کتاب برای آنها پست می‌شود. حال در این میان اگر کتابی دیر به دست مشتری برسد، مربوط به سازوکارهای اداره پست است.

مقدم در پاسخ به این پرسش که آیا تاکنون از سایت شما شکایتی شده است یا خیر، گفت: فروش اینترنتی کتاب پدیده نویی در جامعه است و معمولا مردم به ما سخت اعتماد می‌کنند، اما کسانی که یک بار از ما خرید کنند، معمولا اعتماد می‌کنند. به هرحال اشکالاتی وجود دارد و ما باید سعی کنیم اعتماد مشتری را جلب کنیم.

مدیر سایت آی کتاب درخصوص ساماندهی و نظارت روی فروش اینترنتی کتاب و ساماندهی و نظارت این سایت‌ها از سوی نهادهای دولتی گفت: ما خودمان به دوستان وزارت ارشاد، اتحادیه ناشران تهران و مجمع ناشران الکترونیک نامه نوشتیم و اظهار آمادگی کردیم که نهاد مشخصی تصدیگری این امر را برعهده بگیرد. اما متاسفانه اکنون به صورتی است که هر کسی با 50 هزار تومان دامنه سایتی را می‌خرد و به صورت خودسر به فروش اینترنتی کتاب می‌پردازد و باعث می‌شود اعتماد مردم هم با برخی بدقولی‌ها و خلف‌وعده‌ها کاهش یابد.

سجاد روشنی / گروه فرهنگ و هنر