تمدن‌های ناشناخته در حاشیه کویر لوت

به گزارش مهر، زمین لرزه بم هر چند خسارت‌هایی را برای این شهر به بار آورد، اما از منظر دیگر فعالیت‌های باستان‌شناسی را در این شهر تاریخی زنده کرد.

شهر بم علاوه بر ارگ تاریخی شهر ـ که بیش از 2000 سال قدمت دارد ـ داشته‌های دیگری را نیز دارد که می‌توان به محوطه‌های باستانی اطراف ارگ، محوطه تاریخی خواجه عسکر و تمدن‌های کشف‌نشده و سر به مهر گسل بم یا همان منطقه «افراز» اشاره کرد.

هر چند که پس از زمین‌لرزه توجه ویژه‌ای به ارگ تخریب‌شده بم و تمام سعی میراث فرهنگی بر مرمت این بنا متمرکز شد، اما کمتر به سایر داشته‌های این شهر و تمدن کهنش توجه شده است.به طور مثال، محوطه تاریخی خواجه‌عسکر ـ که در کناره رودخانه این شهر کشف شد ـ زمانی سر از خاک برداشت که یک کشاورز در هنگام کشت و زرع بیل کشاورزی‌اش به آثار بر جای‌مانده از این تمدن گیر کرد و در نهایت به کشف این محوطه باستانی انجامید و اشیای کشف‌شده در نهایت به کرمان منتقل شد و دیگر خبری از کاوش در این محوطه و نتایج تحقیقات روی اشیای کشف‌شده نشد.

حکایت محوطه گسل بم ـ که مسافتی معادل 3000 مترمربع را به خود اختصاص داده و شواهدی از تمدنی غنی و تاریخی در این منطقه به دست آمده ـ هم به همین گونه است و در سایه ارگ قدیم بم، تحقیقات در این منطقه نیز به کندی انجام می‌شود.

این درحالی است که منطقه تاریخی بم در حاشیه کویر لوت یکی از غنی‌ترین مناطق باستان‌شناسی ایران است که البته یکی از ناشناخته‌ترین مناطق باستان‌شناسی نیز باقی مانده است.

قرارگرفتن در دامنه کوه، این شهر را از پرآب‌ترین مناطق استان کرمان کرده است به طوری که مردمانش با حفر قنوات گسترده در دل زمین آب را برای مصارف کشاورزی استحصال می‌کردند که همچنان این قنات‌ها در حال فعالیت هستند.

با وجود این، پس از زمین‌لرزه بم حرکت‌های جدیدی در راه شناخت تمدن غنی بم آغاز شد و یکی از این طرح‌ها، بررسی فراگیر محوطه گسل بم بود که همچنان نیز ادامه دارد.

آنچه مسلم است بم از دیرباز به دلیل شرایط جغرافیایی چهارراهی بوده است بر سر تمدن‌های مختلف و شهری بوده که بازرگانان و تجار کشورها برای داد و ستد به این شهر مراجعه می‌کردند.

محمد جودکی، کارشناس میراث فرهنگی در این خصوص می‌گوید: تحقیق روی گسل بم از سال 83 و پس از زمین‌لرزه بم آغاز شده است و طبق اطلاعات به دست آمده محوطه گسل بم یکی از غنی‌ترین مناطق باستانی منطقه است که تاکنون ناشناخته مانده و نیاز به ادامه تحقیقات و مطالعات میدانی و باستان‌شناسی دارد.

وی با اشاره به وسعت محوطه تاریخی می‌افزاید: برای به دست‌آوردن اطلاعات بیشتر در این خصوص به تحقیق و مطالعه و صرف زمان کافی نیاز داریم.

محمد قربانی، باستان‌شناس نیز در خصوص وضعیت محوطه تاریخی افراز می‌گوید: آنچه گروه باستان‌شناسی حاضر در این منطقه کشف کرده‌اند نشان از وجود تمدنی بسیار غنی و قدیمی‌تر از تمدن دو هزار ساله ارگ بم در حاشیه دشت بم دارد.

وی می‌افزاید: این محوطه تاریخی بیش از 3000 متر‌مربع است و برای اکتشاف آن به تعریف فصول مختلف باستان‌شناسی و صرف زمان و هزینه لازم نیاز است. آخرین داده‌ها نیز حکایت از این امر دارد که در این منطقه نیایشگاه‌های متعددی همراه با محراب کشف شده است که نیاز به مطالعات بیشتر دارد.

به گفته این باستان‌شناس، طبق تحقیقات انجام‌شده تمدن ارگ بم در 6000 سال قبل وجود داشته و در طول تاریخ بر استقرار‌های دوران قبلی افزوده شده و درنهایت ارگ بم به شکل کنونی تبدیل شده است که برای اکتشاف قدیمی‌ترین سازه‌ها باید مطالعات گسترده علمی انجام شود.