کاهش 20 میلیونی شمارگان کتاب در 3 ‌سال اخیر

به گزارش جام‌جم، نگاهی به آمار رسمی انتشار کتاب که خانه کتاب آن را منتشر کرده نشان‌دهنده افت حدود ده میلیون نسخه‌ای مجموع شمارگان کتاب که در 9 ماهه نخست امسال در مقایسه با سال گذشته است.

سال 1390 در 9 ماهه نخست سال مجموع شمارگان کتاب در همه حوزه‌ها 127 میلیون و 893 هزار و 430 نسخه بود و این رقم امسال به 118 میلیون و 159 هزار و 766 نسخه رسیده است. اگر بخواهیم این رقم را با مدت مشابه سه سال قبل یعنی سال 1388 مقایسه کنیم با کاهش 20میلیون نسخه‌ای مواجه خواهیم شد. چراکه در آن سال 138 میلیون و 782 هزار و 397 نسخه منتشر شده بود.

از سوی دیگرمقایسه آمارها نشان دهنده افزایش قیمت کتاب است. در حالی که سال 88 در سه فصل نخست میانگین کل قیمت کتاب سه میلیارد و 612 میلیون و 528 هزار و 689 ریال بود این رقم در 9 ماهه نخست امسال با وجود کاهش شمارگان به مرز شش میلیارد ریال رسیده است.

این آمار در حوزه ادبیات نیز نگران‌کننده است. امسال در فصل‌های بهار ، تابستان و پاییز کل شمارگان کتاب‌های حوزه ادبیات هشت میلیون و 493 هزار و 480 کتاب بوده است، در حالی که در سه فصل نخست سال قبل این تعداد ده میلیون و 261 هزار و 350 عنوان بوده است.

در آمار منتشر شده از سوی خانه کتاب، شاید تنها حوزه‌‌ای که برای اهالی کتاب امیدوارکننده است، حوزه کودک و نوجوان است. این حوزه که تا سال‌های قبل یکی از مهجورترین رده‌بندی‌های موضوعی کتاب را داشت، حالا قدری مورد توجه قرار گرفته است. در حالی که سال قبل کل شمارگان کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان 22 میلیون و 960 هزار و 980 نسخه بود، این رقم امسال به 24 میلیون و 402 هزار و 680 نسخه رسیده است.

عرفان نظرآهاری، نویسنده کودک و نوجوان در این رابطه به جام‌جم گفت: به طور کلی دلایل مختلفی را برای کاهش شمارگان کتاب می‌توان برشمرد. گرانی کاغذ، بی‌رغبتی مخاطبان برای خرید کتاب، پایین آمدن سطح سلیقه مخاطب، عدم حمایت نهادهایی که می‌توانند به ترویج کتاب کمک کنند و ضرورت نداشتن کتاب در زندگی مردم عمده‌ترین این دلایل هستند.

او با بیان این‌که خوانندگان کتاب کم هستند، بحث نسبت عرضه و تقاضا را مطرح کرد و گفت: اگر شمارگان کم است پس تقاضای مخاطب کم است.

این نویسنده کودک و نوجوان گفت: امروز بازار نشر از کتاب‌های بی‌ارزش که مردم را به آسان ‌خواری عادت می‌دهد، پر شده است. نمونه آن همین کتابسازی‌هایی است که به نوعی سرقت ادبی می‌کنند. هر کدام مطلبی را از کتابی کپی می‌کنند، بی آن‌که زحمتی به خودشان داده باشند. به‌این معنا که نه صفحه‌آرایی دارند، نه تصویرگری و نه کاغذ خوب، پس قیمت کمتری پشت جلد آن می‌خورد و مشتری بیشتری دارد. بنابراین امروز بازار نشر دست کتاب‌سازان است؛ نویسندگانی که سلیقه بازار را به ابتذال سوق می‌دهند؛ نویسندگانی که با نیم ساعت پای اینترنت نشستن نویسنده شده‌اند.

نظرآهاری رشد شمارگان کتاب‌های حوزه کودک و نوجوان را مختص کتاب‌های کودک و خردسال دانست و گفت: علت این رشد به خاطر این است که در حوزه کودک فرصت فریب دادن مخاطبان خوب فراهم شده است. این همه کتابی که در دکه‌های روزنامه‌فروشی با کمترین سطح عرضه می‌شوند، نمونه این گفته است. هر کسی به خودش اجازه می‌دهد هر کتابی را بی‌توجه به عناصر تربیتی کودک منتشر کند. خانواده‌ها هم به دلیل عدم شناخت کتاب‌ها در این قضیه دخیل هستند، اما در حیطه کتاب‌های نوجوان این قصه نیست، چون مخاطب خودش تصمیم می‌گیرد چه کتابی را بخواند و چه کتابی را نخواند.

قاسمعلی فراست نویسنده و پژوهشگر نیز در گفت‌وگو با خبرنگار ما با بیان این‌که علت کاهش شمارگان کتاب را باید از مسئولان بپرسید، گفت: کسانی که زمامدار امور فرهنگی هستند، اطلاعی از فرهنگ ندارند. گرانی کاغذ و مسائلی از این دست مسئله هشتم یا دهم است. اشکال اصلی این است که کسانی که دغدغه و درد فرهنگ را دارند در رأس امور نیستند.

سیدمحمود حسینی‌زاد، نویسنده و مترجم هم به جام‌جم گفت: تولید کتاب وجود دارد و نویسندگان و مترجمان کار خود را انجام می‌دهند. آنچه باعث کاهش شمارگان کتاب در حوزه ادبیات شده شفاف‌ نبودن سیاست‌های ممیزی کتاب است که بسیاری از دوستان را ناچار کرده کتاب‌های خود را به ارشاد تحویل ندهند.

بحث گرانی کاغذ در روزهای اخیر و نوسانات ارزی، کاهش بودجه مراکز فرهنگی و بسیاری مسائل دیگر چنان بر کاهش شمارگان کتاب اثر گذاشته است که چندی پیش نیکی ایوبی‌زاده مدیر انتشارات مجلس شورای اسلامی هم به فارس گفت: در گذشته هفته‌ای پنج جلد کتاب چاپ می‌کردیم، اما در حال حاضر چاپ ما بسیار کاهش یافته است و بیشتر کتاب‌های موجود را می‌فروشیم.

پیش از آن نیز علی‌اکبر زارعی مدیر فراهم‌آوری کتابخانه مجلس شورای اسلامی از متوقف شدن خریدهای کتابخانه مجلس خبر داده و اعلام کرده بود: در سه ماه گذشته مشکلات زیادی در زمینه مسائل اقتصادی داشتیم و سه‌ماه است که هیچ خریدی نداشته‌ایم و در حال حاضر فقط با ناشران مبادله کتاب می‌کنیم و از این طریق نگذاشته‌ایم که کتابخانه مجلس دچار رکود شود.

از سوی دیگر اسحاق صلاحی، رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران نیز هفته گذشته با اشاره به تبعات افزایش بهای کاغذ در ماه‌های اخیر گفت: اخیرا برخی کتاب‌هایمان را با تیراژ 500 نسخه منتشر کرده‌ایم و این به خاطر گرانی کاغذ و مشکلات مربوط به آن است.

وی افزود: ما در سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، موظف هستیم بعضی از کتاب‌ها را حتماً منتشر ‌کنیم تا در اختیار پژوهشگران و محققان قرار بگیرد، اما واقعاً دیگر نمی‌توانیم آنها را در تیراژهای چند هزار تایی منتشر کنیم.

سجاد روشنی / گروه فرهنگ و هنر